Azərbaycanlılar və ya azərilər – Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarını bildirən demonim (ölkə adı əsasında yaranmış milli ad).
Etnik mənada azərbaycanlı ifadəsi ilə bu istifadənin üst-üstə düşməsi bəzən terminoloji qarışıqlığa səbəb olur. Akademik ədəbiyyatda və rəsmi sənədlərdə bu fərq adətən “etnik azərbaycanlı” (və ya “Azərbaycan türkü”) və “Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı” kimi izah edilir.
Terminologiya və etimologiya
“Azərbaycan” adı qədim Atropatena (yun. Atropatēnē) toponimindən törəmişdir və orta əsrlərdən etibarən bölgənin adı kimi işlədilmişdir. “Azərbaycanlı” forması isə XIX–XX əsrlərdə milli identifikasiya prosesləri fonunda geniş yayılmışdır.
Tarixçi Tadeusz Swietochowski qeyd edir ki, XX əsrin əvvəllərində “azərbaycanlı” termini həm regional kimliyi, həm də türk dilli müsəlman əhalini ifadə etmək üçün tədricən siyasi-milli məna qazanmışdır .
Azərbaycanlılar etnik qrup kimi
Mənşə və dil
Etnik mənada azərbaycanlılar türk dilləri ailəsinə aid Azərbaycan dilində (türkcəsində) danışan xalqdır. Dilçilik baxımından Azərbaycan dili Oğuz qrupuna daxildir və türk dili (Türkiyə türkcəsi), türkmən dili ilə yaxın qohumdur.
Tarixi-etnoqrafik tədqiqatlar azərbaycanlı etnogenezinin Qafqazın yerli əhalisi, irandilli qruplar və XI əsrdən başlayaraq bölgəyə köçən oğuz türklərinin qarışması nəticəsində formalaşdığını göstərir.
Coğrafi yayılma
Etnik azərbaycanlılar əsasən:
- Azərbaycan Respublikasında,
- İranın şimal-qərb vilayətlərində (Şərqi və Qərbi Azərbaycan, Ərdəbil, Zəncan və s.),
- eləcə də Rusiya, Gürcüstan, Türkiyə və geniş diaspor icmalarında yaşayırlar.
Azərbaycanlılar vətəndaşlıq anlayışı kimi
Siyasi-hüquqi mənada “Azərbaycanlı” termini Azərbaycan Respublikasının, etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, bütün vətəndaşlarını ifadə edir.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 1-ci maddəsində dövlət hakimiyyətinin mənbəyi kimi “Azərbaycan xalqı” təyin edilir və bu anlayışın tərifi əsasən vətəndaşlıqla bağlıdır (yəni bütün Azərbaycan Respublikası vətəndaşları). Azərbaycanda etnik azərbaycanlılarla yanaşı talışlar, ləzgilər, avarlar, ruslar, yəhudilər, tatlar, udinlər və digər etnik qruplar da yaşayır. Bu baxımdan “Azərbaycan vətəndaşı” anlayışı etnik deyil, hüquqi-siyasi kateqoriyadır.
Sosioloq Rogers Brubaker bu cür yanaşmanı “vətəndaşlıq əsasında milli identiklik” (civic nationalism) kimi təsvir edir .
Terminlərin fərqləndirilməsi elmi ədəbiyyatda
Beynəlxalq akademik mənbələrdə bu fərqi göstərmək üçün müxtəlif terminlər işlədilir:
- Azerbaijanis / Azerbaijani Turks – etnik mənada.
- Citizens of Azerbaijan / Azerbaijani nationals – vətəndaşlıq mənasında.
World Atlas-da “Azerbaijani” termini əsasən türk dilli etnik qrupa aid edilir, lakin eyni zamanda eyniadlı dövlətdə yaşayan vətəndaşları da ifadə edə biləcəyi qeyd olunur.
Həmçinin bax
- Azərbaycan adlandırma mübahisəsi