Borsunlu kurqanları

İncəçayın sol sahilində "Gen dərə" adlı sahədəki kurqanlar qrupuna daxildir. Buradakı kurqanlardan biri orta tunc dövrünə (1 saylı), qalanları son tunc dövrünün erkən mərhələsinə aid olub. Bu abidələr 1981-ci ilin tədqiqatları zamanı öyrənilib.

2 saylı kurqanın daş örtüyünün (hündürlüyü 2 m, diametri 24m) şimal-qərbində kurqan altında düzbucaqlı qəbir (4x2,5x1,5 m) açılıb. İçərisi müxtəlif ölçülü çay daşları ilə dolu olan qəbirin divarı gəc suvağı ilə bərkidilib. Qarət olunmuş qəbirdə ilkin anatomik vəziyyətdə pozulmuşdur. İnsan cəsədi qalıqları (dişi, qabırğa və lülə sümükləri) əsasında onun bükülü vəziyətdə dəfn olunması ehtimal olunur. Cənub divarı yaxınlığında qara rəngli, yuvarlaq gövdəli, səthində relyefli üfüqi xətt olan küpənin qırıqları tapılıb. Qab son tunc dövrünün erkən mərhələsi (e.ə. XIV–XIII əsrlər) üçün xarakterik olub Xocalının İshaq Cəfərzadə tərəfindən qazılmış 5 saylı kurqan materialarını xatırladır.

Gəc və xırda çınqıl qatışıq böyük daşlardan örtüyə malik olan 3 saylı kurqanın (hündürlüyü 0,7 m, diametri 8 m) ətəyini əhatələyən kromlexin qərb hissəsində, daşların altında qırmızımtıl rəngli üç saxsı qabın sınıqları aşkar olunub. Əldə hazırlanmış qablar, kobud idi, gilində qum dənələri və ağzının kənarında batıq, çiyin hissəsində qabarıq paralel qoşa relyefli xətt vardır.

Kurqan altında, mərkəz hissədə düzbucaqlı qəbir kamerası (3x2x1,2 m) açılıb. Şərq divarında, tili qəbirə doğru, şaquli basdırılmış ağ əhəngdaşı lövhəsi qeydə alınıb. Belə dəfn mərasiminə Gəncəçayın son tunc və ilk dəmir dövrü abidələrində, habelə Xankəndi və Osmanbozunun ilk tunc dövrü kurqanlarında təsadüf olunub. Bütün hallarda daş lövhələr qəbrin şərq hissəsində tapılıb. Göstərilən misallar bu adətin Azərbaycanda qədim köklərə malik olmasını, onun uzun müddət yerli tayfaların dəfn mərasimində tətbiq edilməsini göstərir.

Tamamilə çürümüş insan cəsədi qalıqlarının tapıldığı qəbirdə avadanlıq olmayıb.

Dairəvi formalı umbon-falarlar və Damcı formalı və yaxud armudvari mərmər topuz

6 saylı kurqanın daş örtüyü (diametri 10 m, hündürlüyü 0,5 m) kromlexlə əhatə olunub. Kurqanın şimalında, örtük altında açılmış qəbirin (3x1.5x1 m) divarı gəc suvaqla bərkidilmiş, döşəməsi yastı daşlarla döşənmişdir. Qəbirdə yanı üstə bükülü dəfn olunmuş insan skeletinin qalıqları, onun yanında şarvari gövdəli, boz cilalı küpün sınıqları tapılıb. Kurqan e.ə. XIV–XIII əsrlərə aiddir. İncəçayın sol sahil zonasında, "Gen-dərə" qrupunun müxtəlif kurqanlarında aparılmış arxeoloji qazıntılar bu abidələrin tayfanın orta (2 saylı kurqan), yoxsul və çox yoxsul üzvlərinə mənsubdur. Avadanlıqlar yalnız saxsı qablardan ibarətdir. Gil qabların morfoloji xüsusiyyəti onları e.ə. XIV–XIII əsrlərə, son tunc dövrünün ilk mərhələsinə aid etməyə imkan verir. Borsunlu nekropoluna daxil olan kurqanların böyük qrupu İncəçayın sağ sahil zonasında yerləşir. Nekropolda qazılmış kurqanların böyük əksəriyyəti bu qrupa daxil olub və onların bir hissəsi 1983-cü ildə öyrənilib.

Hündürlüyü 1 m, diametri 12 m olan 7 saylı kurqan İncəçayın sağ sahilində, Borsunlu kəndinin cənub-şərq qurtaracağında yerləşir. Örtüyü müxtəlif ölçülü çay daşlarından, xırda çınqıl və şabalıdı rəngli torpaqdan ibarətdir.

Qəbrin divarı yumşaq keyfiyyətli əhəngdaşı lövhələrdən hörülmüş, yəni qəbir "üzlənmişdir". Daş lövhələrin qalınlığı 5–6 sm, uzunluğu 20–25 sm-dir. Hörgüdə birləşdirici məhlul kimi "gəcdən" istifadə olunub. Qəbir kamerasının kənarı iki cərgə düzülmüş böyük ölçülü çay daşları ilə haşiyələnib. Belə ki, Borsunlu nekropolunun yerləşdiyi sahə əsasən narın tərkibli çınqıl qatından ibarətdir. Qəbir divarının bərkidilməsi uçqunun qarşısını almaq məqsədli olub.

7 saylı borsunlu kurqanında tapılmış arxeoloji materiallar müxəlif tipli saxsı qab nümunələrindən ibarətdir ki, üstdən birinci təbəqədə bir ədəd (bikonik quruluşlu tək qulp küpə); ikinci təbəqədə 2 qab (silindrik boğazlı küpəciklər); üçüncü təbəqədə 8 qab qoyulmuşdur. Axırıncı təbəqənin saxsı qabları bikonik və ya şarşəkilli gövdəyə malik boz, qaramtıl və qırmızı rəngli tək və ya qoşa qulplu küpələrdən, cam və xeyrədən ibarətdir. Qablar Kür-Araz mədəniyyətinin erkən dövrü kurqanlarından aşkar olunmuş qablara məxsus xüsusiyyətlərini əks etdirir.

1983-cü ildə öyrənilmiş 12 saylı kurqan Borsunlu kəndinin cənubunda, İncəçayın sağ sahilində, "Göllər" adlı sahədə yerləşmiş abidələr qrupuna daxildir.

Ölülər qəbrin şimal, şimal-qərb, qərb, cənub və şərq günclərində, çox bükülü vəziyyətdə qoyulmuş və yandırılmışdır. Buradan tapılmış iri və xırda buynuzlu heyvanlara məxsus sümüklər də yanıb.

Qəbir avadanlığına kameranın müxtəlif hissələrində qoyulmuş 11 ədəd saxsı qab nümunələri — küpə, cam, bardaq və xeyrələr daxildir. Morfoloji xüsusiyyətləri ilə Xankəndi (103 və 119 saylı), habelə Borsunlu (7 saylı) kurqanı materialları ilə bir qrupa daxildirlər.

12 saylı kurqanla bağlı iki fakt: kurqanın şimal hissəsində kromlexin altında 30 sm dərinliyi və 50 sm eni olan çaladan tapılmış dəvəgözü alətləri diqqəti cəlb edir. Sayı 40-dan artıq olan bu alətlər qədim daş dövrünün (paleolit) müxtəlif mərhələləri üçün xarakterik əlamətlərə malikdir. İkinci fakt isə, buradan tapılmış sallama qəbri ilə bağlı faktdır. Qəbir e.ə. II minilliyin ortalarına (e.ə. XV əsr) aiddir.

15 saylı kurqan "Narlı dərə" qrupunda öyrənilmiş abidələrdən xarici görünüşü ilə seçilir. Hündürlüyü 1,3 m, diametri 12 m olan daş örtük altında, mərkəz hissədə nisbətən böyük ölçülü qəbir kamerasında (4x2,2x1,7 m) bükülü vəziyyətdə başı qərbə olan ölü dəfn olunmuşdur. Qəbrə dörd cilalı saxsı qab: cam, bərni, küpə və nehrə qoyulub. Saxsı qablar forma etibarı ilə e.ə. XII-XI əsr keramikası ilə oxşardır.

Borsunlu nekropolunda 1986-cı ildə 16 kurqan öyrənilib. Onlardan üçü (16, 22. 31 saylı) kenotof, qalanlarında, əsasən qərb-şərq istiqamətli, düzbucaqlı planlı torpaq qəbirlər aşkar olunub. Qəbirlərdə tək ölü dəfn olunub, yalnız bir kurqanda (27 saylı) düzbucaqlı planlı gəc qəbir (e.ə. X-XI əsrlər) dairəvi quruluşlu XII-XI əsrlər qəbirinə sallanmışdır. Qəbirlərin bir qismində (17, 18, 23, 24, 25 saylı) avadanlıq qoyulmamışdır. Həmin il tədqiq olunmuş kurqanlardan ikisi (20, 26 saylı) ilk tunc dövrünə, biri (30 saylı) orta tunc dövrünə, qalanları isə son tunc və ilk dəmir dövrünə aid kenotaf və əşyasız kurqanlardır.

20 saylı kurqan (1986-cı il qazıntıları) İncəçayın sağ sahil zonasında "Şorsu dərəsi" adlı sahədəki kurqanlar qrupuna daxildir. Hündürlüyü 1,5 m, diametri 18 m olan kurqan örtüyü üst layda daşlardan, aşağı qatlarda isə boz rəngli "gəcdən" ibarətdir. Kurqanın mərkəz hissəsində qaratorpaq qatışıq daş yığını altında, yer səthində, çox bükülü vəziyyətdə qoyulmuş uşaq skeletinin qalıqları tapılıb. Onun qarşısında nazik divarlı, qara cilalı, şarvari tək qulpu olan küpə qoyulub. Burada başqa avadanlığa təsadüf olunmayıb. Küpə 9 saylı Borsunlu kurqanı materialları ilə eyni tiplidir. Daş yığını altında qərb-şərq istiqamətində qazılmış qəbir kamerasında (3x1,7x1,4 m) əsasən gəcin tərkibindəki duzların təisirindən aşılanmaya məruz qaldığı üçün anatomik vəziyyəti müəyyənləşdirilməyən insan skeletinin qalıqları aşkar olunub. By qəbrə avadanlıq qoyulmayıb.

Həm kurqanaltı sahədəki qəbir abidəsinin, həm də kurqan örtüyündə tapılmış dəfn izinin ilk tunc dövrünə aiddir.

16, 22 və 31 saylı kurqanlar Kenotaf kurqanlardır. 16 saylı kurqan Borsunlu kəndinin şimalında "Məlikli dərəsi" kurqanlar qrupuna aiddir. Daş örtüyü səliqəli düzümlü kromlexlə əhatə olunmuş kurqanın diametri 16 m, hündürlüyü 1 m idi. Kurqan örtüyü altında qəbir kamerası, dəfn izi və avadanlığa təsadüf olunmayıb.

Digər 22 saylı kenotaf kurqan Borsunlu kəndinin şimal qərbində, "Mil-dərəsi" kurqanları qrupunda öyrənilib. Bu kurqanlar əsasən torpaq və xırda qumlu-çınqıllı qatışıqdan qurulmuş, müxtəlif ölçülü konusvari örtüyə malik olub.

Böyük Borsunlu kurqanı qarət edilsə də burada çoxsaylı avadanlığa təsadüf olunub. Hərçənd ki, ölülərin ilkin qoyulma vəziyyəti və qəbir avadanlığının düzülüşü tamamilə pozulub. Yerdə qalmış maddi mədəniyyət nümunələrinin əksər hissəsi hökmdar dəfn olunmuş sahədə tapılıb, bunula yanaşı qəbirin başqa hissələrində də çoxsaylı artefaktlara təsadüf edilib.

Borsunlu kurqanının avadanlığı müxtəlif ölçülü və formalı gil qab nümunələrindən (onlardan biri "assuriya tipli" şirli qabdır), tunc təbərzin balta, tuncdan yastı baltalar, iskənələr, tunc nizə ox ucluqları, tunc və sümükdən at əsləhələri və cilov — yüyənlər, tunc düymə, kündəvari pilək — çənbərlər mıxlar, tunc qazan sınıqları, daş toppuz, qızıl toqqa başlığı, qızıl lövhə, əsası tunc, üzəri qızıl lövhə ilə örtülmüş düymə, mıx və sancaqlar, fil sümüyü və böyük ölçülü dəniz iblizlərinin qabığından böyük ustalıqla hazırlanmış, səthi naxışlı, müxtəlif tipli umbon və pilək — çənbərlər, şüşə, sümük, pasta və əqiqdən hazırlanmış muncuqlardan və s. ibarətdir.

Arxeoloji materiallar içərisində çoxsaylı piramida, silindrik, yastı dairə, səthində qayışa bağlamaq üçün batıqları olan və s. tunc əşyalar da təsadüf edilib. Onların əksəriyyəti at yüyəni və yəhərinin müxtəlif hissələrini bağlamaq, habelə at bəzəyi və əlavə vasitələr kimi istifadə olunub.

Borsunlu kurqanındakı iki tunc qazandan birinin içərisinə təbərzin balta, yastı baltalar, kiçik ərsin-balta, iskənə və bülöv daşı qoyulub.

Borsunlu kompleksindən asılması üçün deşiyi olan bülöv daşı və boz rəngli mərmərdən hazırlanmış armudvari toppuz başlığı da tapılıb. Borsunlu toppuzu indiyə qədər Azərbaycan abidələrindən məlum olan toppuzlarından quruluş etibarilə kəskin fərqlənir. Bu tip toppuz başlıqlarına təkcə Azərbaycanda deyil, ümumi Qafqaz analogiyasına yerli materiallar içərisində deyil Şimali İran və Cənubi Türkmənistanın e.ə. II minilliyin II yarısına aid komplekslərində daha çox rast gəlinib.

Borsunlu kompleksinə daxil olan avadanlıq sümükdən kiçik təkərvari disk və çöl donuzu dişindən iki ədəd amuletlə yekunlaşır.

Küpələr

Küpələr yastı-şarvari gövdəli, yastı oturacaqlıdır. Əsasən qara, qismən bozumtul-qonur cilalıdır. Dulus çarxında hazırlanmış küpələrin boğazı qısa, ağız kənarı xaricə qatlanmışdır, gilinin tərkibi təmiz, divarı möhkəmdir. Küpələrdə qulp əvəzinə "göbələkvari" çıxıntı yapışdırılmışdır. Ümumiyyətlə Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti keramikası üçün xarakterik olan, bir növ "pasport" rolunu oynayan "göbələkvari" çıxıntıların Borsunlu kurqanı materiallarında müxtəlif variantlarına təsadüf edilib.

Borsunlu küpələrini fərqləndirən digər xüsusiyyət orijinal naxışlama motivləridir. Naxışlamada aparıcı yeri relyef və şüyrəli xətlərdən çəkilmiş tağvari naxışlar tutur. Onların arası maili, torşəkilli, yolkavari, nöqtəli, dalğavari və üçbucaqşəkilli, bəzən isə basma dairəvi bəzəklərlə ("sirkul naxışı") doldurulmuşdur.

Küpələrdən birinin naxışı daha mürəkkəbliyi ilə seçilir. Müxtəlif tipli (relyefli, şüyrəli-dalğalı, nöqtəli-dairəvi və s.) naxışların yaratdığı bəzək açılışda əsil beşguşəli ulduzu xatırladır.

Küpələrin çox hissəsinin divarı boğaz gövdə hissəsində nazik, gövdədən aşağı və oturacaqda isə qalındır.

Borsunlu materialları içərisində ən böyük saxsı qab tiyandır. Gövdə hissəsi enli relyefli paralel xətlərlə örtürmüş çiyin hissəsində qulaqcıq şəkilli 3 qulp var və oturacağı deşikdir. Qab üzümçülüklə bağlı olmuşdur. Onun içərisindən tapılmış tayqulp ölçücə kiçik olub, üzərində naxış olmayan yeganə qabdır.

Boşqablar (Buludlar)

Borsunlu kurqanı keramikasının başqa qrupunu böyük ölçülü boşqablar (buludlar) təşkil edir. Əldə hazırlanmış Boşqablar–sinilər qara və boz cilalıdırlar. Boşqabların həm xarici, həm də içəri səthi naxışlanmışdır. Naxışlamada aparıcı yeri müxtəlif istiqamətli şüyrəli-dalğalı xətlərin yaratdığı kompozisiya təşkil edir. Ümumi kompozisiyanın mərkəzində isə "xaç" rəmzi durur. Boşqablar simmetrik yapışdırılmış qoşa "yalançı" qulplara malikdir. Bəzi boşqabların ağzının yastı kənarı bir cərgə basma dairələrlə (sirkul naxışlar) bəzədilib. Ümumiyyətlə dairəvi ştampla naxışlar Borsunlu keramikasında üstün yer tutan ünsürlərdəndir.

Boşqablar içərisində qırmızı rəngli, səthi qırmızı şüyrə ilə dalğalı, torşəkilli, yolkavari, habelə içərisi nöqtəli basma dairələrlə ("sirkul naxışlarla") bəzənmiş bir qab başqalarından seçilir. Bu boşqabların birbaşa analogiyasına indiki Türkiyə ərazisindəki məşhur Troya (İlion) abidəsinin müvafiq təbəqəsində təsadüf edilib. Troya boşqabları həm forma, həm də naxışlama, xüsusilə şüyrəli enli xətlərin yaratdığı xaç nişanı ilə Borsunlu boşqablarını xatırladır. Troyanın boşqablar tapılmış təbəqəsi e.ə. 1240–1170-ci illərə aid edilir ki, bu da böyük Borsunlu kurqanı dövrünə uyğun gəlir.

Borsunlu boşqablarının daha bir analogiyasına Yaxın Şərqin Meqiddo abidəsində (XI təbəqə) rast gəlinib, həmin təbəqə daha qədimdir (e.ə. 1700–1650).

Küp

Keramikanın başqa nümunələri yalnız yeganə nüsxə ilə təmsil olunub. Onlardan biri qəbirin şimal-şərq divarı önündə qoyulmuş nəhəng küpdür. Hündürlüyü 1 m olan küp daha çox tiyanı xatırladır. Ağzı geniş, oturacağı qeyri-mütənasib olaraq ensiz və dardır. Oturacaqda, künc hissəsində deşik açılıb. Görünür, tiyan şərabçılıqda istifadə edilib. Onun içərisində qalmış şabalıdı rəngli daşlaşmış kütlənin xüsusi laboratoriya analizi həmin kütlənin üzümlə bağlı olmasını göstərmişdir.

Buradan tapılmış tək qulp parç böyük tiyanın içərisinə qoyulmuşdur ki, bu faktın özü də böyük tiyanda şərab saxlanılmasını sübut edir.

Keramika nümunələrindən biri ümumi saxsı qablar qrupundan qətiyyətlə seçilir. Ağ rəngli gildən hazırlanıb səthinə göy rənglə boya vurulmuş bu qab "assuriya tipli" şirli qablar sırasına daxildir. Sınmış qabın bir hissəsi qalıb. Xatırladaq ki, şirli qablara Azərbaycanın Lənkəran, Xocalı, Gəncəçay ("Paşa təpə"), Naxçıvan (II Kültəpə), Mingəçevir və son illərin məlumatına görə Xaçbulaq və Goranboy abidələrində təsadüf edilib.

Metal əşyalar

Böyük Borsunlu kurqanı materiallarının böyük əksəriyyəti metal əşyalardan ibarətdir. Onlar tuncdan hazırlanmışdır. Buraya silahlar, əmək alətləri, at əsləhələri, məişət əşyaları, şəxsi əşyalar, bəzək nümunələri və s. daxildir.

Silahlar təbərzin balta, nizə və ox ucluqları, habelə bilavasitə döyüşlə bağlı olmasa da onun tərkib hissəsi olan döyüş paltarı hissələri-zireh lövhələrindən ibarətdir.

Təbərzin baltalar Azərbaycanın son tunc dövrü abidələrində, xüsusilə Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin yayıldığı ərazidə tez-tez təsadüf edilir. Təbərzin baltalarının yayılma arealına Azərbaycanın başqa rayonları (məsələn, Dəvəçi dəfinəsi), habelə Zaqafqaziyanın müvafiq regionları da daxildir.

Borsunlu ox və nizə ucluqları

Tunc materialların bir qismi xüsusi quruluşlu ox ucluqlarından (8 ədəd) ibarətdir. Ox ucluqları forma etibarilə son tunc və ilk dəmir dövründə Azərbaycanda geniş yayılmış və elmi ədəbiyyatda "Zaqafqaziya tipi" kimi məlum olan ox ucluqlarına yaxın olsa da, onlardan müəyən qədər fərqlənir. Belə ki, Borsunlu nümunələrinin üçbucaqlı tiyələri sallaq qanada malik deyil. Tiyənin mərkəzi hissəsi qabırğalı, ağaca keçirmək üçün dilçəkləri qısadır. Bizə görə, Borsunlu ox ucluqları sonralar geniş yayılmış "Zaqafqaziya tipli" ox ucluqlarının ilkin variantı sırasına daxil olub, dövr etibarilə daha qədimdir.

Borsunlu kompleksinə daxil olan nizə ucluqlarını (5 ədəd) iki tipə ayırmaq olar:

1. Çox uzun və ensiz qanadlı, ağaca taxılan hissəsi uzun borulu olanlar;
2. Enli qanadlı, uzun borulu olanlar.

At əsləhələri

Borsunlu kompleksinin tərkibinə at əsləhələri də daxildir. Onlar at yüyəni üçün gəmlərdən, cilov, at yəhəri və yüyəni üçün müxtəlif köməkçi vasitələrdən ibarətdir.

At gəmləri bir neçə tipə ayrılır. Onlardan birincisi (1 ədəd) təkcə Azərbaycanda deyil, bütünlükdə Ön Asiyada geniş yayılmış, iki hissədən ibarət, bir-birinə hərəki halqa ilə bağlanan gəmlərdən ibarətdir. Bu tip gəmlərin simmetrik yerləşmiş qoşa qaytarğanları gəmin xaricinə birləşdirilirdi. Qaytarğanlar düz və ya bəzən də qövsvari quruluşludur. Borsunluda həmin qaytarğanın çubuqvari, ucları azacıq qövsvari olan növü təmsil olunmuşdur. Mərkəzi deşik gəmə ( cilova) keçirmək, kənar iki deşik isə yüyənin qayışdan olan qollarına bağlamaq üçün nəzərdə tutulub. Qaytarğanlı gəmlər qruplara bölünür:

• Birinci qrupda iki hissədən ibarət kəmlərin tunc çubuğu əyilib birləşir.
• İkinci qrup (2 ədəd) qaytarğanlar yoğun və qısa olması ilə fərqlənir. Onların gəminin birləşmə qaydası da başqadır.

Borsunlu kompleksində tapılmış bir qrup at gəmi (3 ədəd) qaytarğansızdır. At gəminin kənarları "şlyapa" varidir. Gəmlərdən ikisi burada dəfn olunmuş atların ağzında tapılıb. Gəmlə yanaşı, ağzın kənarında bir cüt tunc halqa da qoyulub. Bu halqalar, cilovu yüngül idarə etmək üçündür. Qafqazda və Ön Asiya abidələrində ikinci qrup gəmlərə hələlik təsadüf edilməyib.

Çənbərlər

Borsunlu çənbərlərini fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri onların səthinə vurulmuş bəzəyin özünəməxsusluğudur. Naxışlar dörd simmetrik düzülmüş və xüsusi kəsici alətlə çox böyük ustalıqla açılmış "üç yarpaq" və ya "lotos" çiçəyini xatırladan rəsmlərin cəmindən yaranıb.

Qafqaz regionunda bu əşyaların analogiyası yoxdur. Ön Asiyada yalnız Laşiş (Tell-Çuveyir) abidəsinin e.ə.1400-1300-cü illərə aid son tunc dövrü qəbirində lotos naxışlı pilək-çənbərlər tapılıb.Borsunlunun bu tip çənbərlərinin yalnız dördü bütöv qalmış, qalanları (10 ədəd) sınıqdır. Fil sümüyündən hazırlanmış pilək-cənbələrin bir qrupunun səthi naxışsız olub, sayadır. Bir qrup çənbər tuncla yanaşı həm də qızıl lövhələrlə inkrustasiya edilib. Belə pilək-çənbərlərin kənarı və mərkəz hissəsindəki tunc lövhənin üstü nazik qızıl təbəqə ilə örtülüb. Fil sümüyündən hazırlanmış, qızıl və tuncla inkrustasiya edilmiş çənbərlərə Qarabulağın (Füzuli) varlı (91 saylı) kurqanında da təsadüf edilib. Qarabulaq və Borsunlu kurqanlarında başqa oxşar və eyni materiallar da (yastı tunc balta, sümükdən səthi basma-dairəvi (sirkul naxış) naxışlı əşyalar, müxtəlif tunc əşya və s.) tapılıb.

Borsunlu kurqanında tunc lövhədən umbon-çənbərlərdə qayışa bərkitmək üçün ilgək var. Borsunludan tapılmış pilək-çənbərlərin bəziləri qızıl lövhələrlə inkrustasiya edilib.

Qaytarğanlar

Borsunlu kompleksi materiallarının çoxu orijinal quruluşlu olsa da, onlar bu və ya digər dərəcədə Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti abidələrində özünə müəyyən qədər oxşar analogiya tapır. Lakin kompleksdə elə nümunələr var ki, nə forması, nə naxışlanması, nə də tətbiq dairəsi baxımından analogiyaya malik deyil. Bunların içərisində sümükdən yüksək sənətkarlıq və incə zövqlə hazırlanmış at qaytarğanları xüsusilə fərqlənir. Qaytarğanlar iki ensiz sümük lövhənin tunc mıxla bir-birinə bərkidilməsi ilə hazırlanıb. Arxası qabarıq, üst səthi yastı qaytarğanlarda (yüyənə birləşdirmək üçün) üç yerdə deşik açılıb. Üst səthlərinə cızma üsulu ilə əsil rəssam işi olan, reallığı ilə secilən insan sifəti təsvir olunub. Bəzi təsvirlər sərt ifadəli, üzündə qətiyyət hissi olan kişini, digərləri mülayim, gözəllik nişanəsi qabarıq verilmiş qadını əks etdirir.

Muncuqlar

Borsunlu kompleksindən tapılan materiallar içərisində muncuqlar sayca çoxluğu və forma müxtəlifliyi ilə fərqlənir. Muncuqlar ağ, göy, sarı rəngli pastadan, qara rəngli maddədən, habelə əqiqdən hazırlanıb, konusvari, silindrik, oval, şarşəkillidir. Sarımtıl rəngli kiçik pasta muncuqlar isə bütün qəbir kamerasına səpələnmişdir. Buradan tapılan başqa muncuqlar yaxşı saxlanılıb. Pasta muncuqlarla müqayisədə əqiqdən və ağ, yaşıl, göy və qara rəngli şüşədən hazırlanmış muncuqlar azdır.

Əksər hallarda varlı və daha zəngin qəbir materiallarının tərkib hissəsi olan şüşə və pasta muncuqların əksəriyyətinin Azərbaycan, o cümlədən Qafqaza mədəni-iqtisadi əlaqələr vasitəsilə gətirildiyi qeyd edilib.

Böyük Borsunlu kurqanı adi tayfa üzvü üçün deyil, böyük tayfa birləşməsinin başçısı, yerli "çar" üçün nəzərdə tutulub. Kurqan komasının möhtəşəmliyi (diametri 80 metrə qədər hündürlüyü 6-7 m), qəbir kamerasının nəhəngliyi, dəfnin dəbdəbəsi, dəfn mərasiminin qeyri-adiliyi bunu sübut edir.

Bütün təmtərağı ilə tayfa başçısı qəbirin cənub yarısında dəfin olunmuşdur. Dəfn mərasimi üçün hazırlanmış xüsusi "taxt"ı tunc və qızıl mıxlarla bərkitmişdilər. Çoxlu tunc lövhələr vurulmuş taxt onu bəzədilmişdir. "Taxtdan" yalnız kiçik parçalar qalıb. Tayfa başçısı "çar" qızıl və şüşə düymələrlə bəzədilmiş qiymətli paltarında dəfn olunub. Onun belinə qızıl işləməli kəmər bağlamış, yaxasını qızıl sancaq, paltarını qızıl lövhələr bəzəmişdir. Onun ətrafına "assuriya tipli" şirli qab, mürəkkəb naxışlı, nəfis işlənmiş saxsı qablar, döyüş baltaları, hakimiyyət və güc simvolu olan mərmər topuz, küllü miqdar başqa avadanlıq qoyulub. Öz ağalarına "əbədi dünyada xidmət etmək üçün doqquz kəniz və drujinaçı" zorla boğulub öldürülmüş, tayfa başçısının ətrafında və qəbirin müxtəlif hissələrində dəfn olunmuşdular. Buradaca at öldürülüb, bütün əsləhəsi və bəzəyi ilə basdırılmışdır. Atların bir qismi minik, digər hissəsi qoşqu atları olub. Götürülmüş at sümüklərinin ilkin tədqiqi, kurqanda iki tip atın, yüngül minik atının və ağır çəkili qoşqu atının olduğu müəyyənləşdirilmişdir.

Böyük Borsunludan tapılmış arxeoloji materiallar son tunc dövrü abidələri ilə xeyli oxşarlığa malikdir. Xüsusilə həm keramika və həm də metal əşyaların bir qismi Azərbaycanda geniş yayılmış və nisbətən yaxşı öyrənilmiş Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti materiallarını xatırlatsa da, həmin materiallar (keramika, metal əşyalar, bəzək əşyaları, sümük materiallar və s) bu mədəniyyətdən xeyli fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Buna görə də arxeoloji materialların ümumilikdə götürüldükdə Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə mənsubiyyətini qəbul etməklə yanaşı, Borsunlu kurqanın özünəməxsus xüsusiyyətini nəzərə alaraq onun yeni, lokal variant olduğunu, Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti çərçivəsində yeni mikrorayon təşkil etdiyini qeyd etmək lazımdır. Bilavasitə kurqanın dövrü, müqayisəli materialların təhlili onun e.ə. XIV-XIII əsrlərə aid olmasını söyləməyə imkan verir.

Dəfndə müşahidə olunan dəbdəbə tunc dövrünün axırlarında Azərbaycanda əmlaka görə və sosial təbəqələşmənin mövcud olduğunu aydın sübut edir. Bu elə bir dövr idi ki, diyarımızın ərazisində ibtidai-icma quruluşunun əsasları qəti sürətdə sarsıdılmış və sinifli cəmiyyətə keçid başlanmışdır. Bu dövrdə Dövlət İnstitutunun bütün əlamətləri göz qabağındadır. Həmin dövr F.Engelsin təbirincə, "hərbi demokratiya" dövrü adlanır.

Arxeoloji materialların xeyli hissəsi qədim Azərbaycanın Şərq ölkələri ilə mədəni-iqtisadi əlaqələrini əks etdirir. Onlara şirli qab, şüşə və pastadan bəzək əşyaları, müxtəlif tip balıqqulaqları, fil sümüyü misal ola bilər.

At sümüklərinin öyrənilməsi həmin dövrdə atçılığın inkişafı haqqında yeni fikir söyləmək imkanını verib.

Kurqandan tapılmış böyük ölçülü saxsı əşyanın üzümçülük və şərabçılıqla bağlı olduğunu göstərir ki, bu da həmin dövrdə təsərrüfatın bu sahəsinin inkişafına aydın sübutdur.