Gığı dərəsi

Qafan

Gığı dərəsi

Qazangöldağ

Qapıcıq

Gığı dərəsinin Ermənistan fiziki xəritəsindəki mövqeyi (39°13′37″ şm. e. 46°08′25″ ş. u.^HGYO)

Gığı dərəsi (bəzən Qaravun dərəsi; erm. Գեղվա ձորում Geğva dzorum) — Ermənistan Respublikasının cənubunda, Sünik mərzinin qərbində vaxtilə azərbaycanlıların kompakt məskunlaşdığı Qazangölçay boyunca uzanan vadi, dərə.

1965-ci ildə Gığı dərəsində 840 təsərrüfat (ailə), 4884 nəfər əhali yaşayıb, 1988-ci ildə təsərrüfatların sayı 650-yə, əhalinin sayı isə 2657 nəfərə qədər enib.

Keçmiş Qafan rayonu ərazisində yerləşən dərəni Naxçıvan MR-ının Ordubad rayonundan Zəngəzur silsiləsi ayırır.

Adı

Dərə adını eyniadlı Gığı kəndindən alır. Toponim türk mənşəli kiği - kiğili etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir. Toponim erməni dilinə kalka edilərək Geği (erm. Գեղի) şəklində işlədilir.

Zəngəzurun aran kəndlərindən Gığı dərəsinə yaylağa gələn azərbaycanlılar dərəni Qaravun dərə adlandırsalar da, Gığı dərəsinin yerli camaatı eyni adla Gərd kəndi yaxınlığındakı yaylaqları adlandırıblar.

İnzibati vahid kimi

SSRİ yarananda milli məsələyə ciddi fikir verilmiş, qaçqınların əksəriyyəti öz yerlərinə qayıtmış və o vaxt Gığı dərəsinə Qafan rayonunun daxilində, "Gığı Nim rayonu" statusu verilmişdir. Gığı Nim rayonunun rəhbəri isə əslən naxçıvanlı olan, Qafanda mis mədənində fəhlə işləyən Abbas Həmidov olmuşdur. Sonralar bu inzibati struktur ləğv olunmuş, ancaq az-az hallarda Gığı Nim rayonu sözü işlədilmişdir.

Kəndləri

Gığı dərəsi kəndləri
№	azərbaycanca adı	ermənicə adı	qeyd	hal-hazırda yaşayış
1	Acıbac	erm. Աջաբաջ Acabac		var
2	Baharlı	—	1983-cü ildə su anbarı tikintisi ilə əlaqədar əhalisi Zeyvə kəndinə köçürülərək ləğv edilib	yoxdur
3	Çiriş	—	kənd əhalisi 1950-ci illərdə aqrar-iqtisadi səbəblərə görə qonşu Kurud və Kirs kəndlərinə köçərək orada məskunlaşıb	yoxdur
4	Daşbaşı	—		yoxdur
5	Dərməzür	—		yoxdur
6	Gərd	erm. Կարդ Kard		yoxdur
7	Gığı	erm. Գեղի Geği		var
8	Həçəti	erm. Ոչեթի Voçeti		yoxdur
9	Hüçütü	—		yoxdur
10	Keypəşin	erm. կեֆաշեն Kefaşen erm. Աստղաբերդ Astğaberd		yoxdur
11	Kurud	erm. Քարուտ Karut		yoxdur
12	Kirs	erm. Կիցք Kitsk		yoxdur
13	Qovşud	erm. Կավճուտ Kavçut		var
14	Qarabaş	—	əhalisi 1939-cu ildə qonşu Baharlı kəndinə köçürülərək ləğv edilib	yoxdur
15	Mahmudlu	erm. Գետիշեն Getişen	1949-cü ildə kəndin adı dəyişdirilərək Çaykənd edilib.	var
16	Mollalı	—		yoxdur
17	Pəyhan	erm. Փայահան Payahan erm. Նոր Աստղաբերդ Nor Astğaberd		var
18	Pürülü	erm. Վերին Գեղավանք Verin Geğavank		yoxdur
19	Pışan	—		yoxdur
20	Səncərəli	—		yoxdur
21	Yuxarı Gərd	erm. Վերին Կարդ Verin Kard		yoxdur
22	Zeyvə	erm. Դավիթ Բեկ Davıt Bek		var

Keypəşin kəndi Ermənistan SSR və Ermənistan Respublikası dövründə "Kefaşen" şəklində adlansa da, hal-hazırda bəzi online xəritələrdə kənd ərazisi "Astğaberd" kimi göstərilir 2011-08-26 at the Wayback Machine. Qonşu, bitişik Pəyhan kəndi isə rəsmi şəkildə Nor Astğaberd (azərb. Yeni Astğaberd‎) adı ilə adlandırılır və özündə bir neçə kəndi birləşdirən kənd icmasıdır. Nor Astğaberd kənd icması özündə Acabac (erm.), Getişen (erm.), Nor Astğaberd (erm.), Voçeti (erm.) kəndlərini birləşdirsə də, icmanı təşkil edən kəndlər arasında ən yaxın kəndin Astğaberdin adı görsənmir. Görünür Keypəşin kəndi uzun müddətdir mövcud deyil.
Pışan (Pşan) kəndi bəzən Fişən adlandırılıb.

Yaylaqları

Dağlarında on min hektarlarla yaylaq olan Gığı dərəsi qədim vaxtlardan bəri otluluq və bol sululuğuna görə Zəngəzurun aran kəndlərinin əhalisini və Qarabağ ellərini özünə çəkib. Həmin yaylaqlarda bir çox elin, kəndin öz adına yaylağı olub, son vaxtlara kimi həmin adlarla adlandırılıb. Yaylaqların əksəriyyətində yaylaq vaxtı dünyadan köçənlərin dəfn edildiyi qəbiristanlıqlar da olub.

Cəbrayıl, Füzuli elləri Acıbac kəndindən yuxarıda Sarıdərə çayının başında yerləşən Harami yaylaqlarına gələrdilər. Həmin ərazidə eyniadlı böyük Harami qəbiristanlığı da yerləşib. Azərbaycanlıların Qafan rayonu ərazisindən deportasiyasına kimi ermənilərin qadağalarına baxmayaraq Cəbrayıl rayonunun Hovuslu, Horovlu (Horavlı), Şahvəlli (Şahvəlili), Qovşud (Qovşudlu), Mahmudlu, Çərəkən fermaları Harami yaylaqlarına gəliblər.

Dərədə Qubadlı rayonunun Xanlıq, Zilanlı, Mahrızlı (Marfuzlu), Xocahan, Məmər, Hal, Qazyan, Qarağac, Çərəli, Göyyal, Fərcan kəndlərinin, Zəngilan rayonunun Məmmədbəyli, Ağalı, Zərnəli, Alıbəyli, Hüseynbəyli, Hacallı, Yeməzli, Ağbiz (Ağbis), Qaraqoyunlu, Seyidlər və başqa kəndlərinin adı ilə adlanan yaylaqlar da olub.

Gığı dərəsi yaylaqlarının adları:

Ağməscid
Ağyurd
Aranyurd
Bələk
Böyük Qüzey
Cıdalı
Çayarası
Çəmən yurd
Çiçəkli
Çobanöldürən
Çola
Dəf
Dərəyurd
Dəvəboynu
Dibəkli

Eşşəkmeydan
Əbədərə
Əlibəy yurdu
Əriməz
Əvran oylağı
Gicitkanlı
Girəvəzür
Güneyyurd
Hacı Misirxan yaylağı
Haçaqaya
Harami
Xəngəlli
Kəkilli
Kiçik Əbədərə
Kilədərə

Kürddüşən
Qanqallı
Qaraarxac
Qaraçanqıl
Qaragab
Qarağatlı
Qaraqaya
Qatar yaylağı
Qazmaca
Qəyməs
Qırxbulaq
Qırxlar
Lalalı
Məçidli
Mistapılan

Novruz yurdu
Ocaqyurd
Piralata
Sarıdərə
Sarımsaqlı
Sarıyurd
Seyiddüşən
Siçanlı
Soyuqbulaq
Şəhərcik yaylağı
Şıppırlı
Şirinbaldırqanlıq
Yeməzli yurdu
Yiyəliqaya

Qeydlər

1958-ci ildə Zəngilan rayonunun Hüseynbəyli və Qarakilsə kəndləri birləşdikdən sonra yeni yaşayış məntəqəsi Yenikənd adlandırılmağa başlanıb.
Mötərizə içində verilən adlar həmin kəndlərin Gığı dərəsində adlandırma şəklidir.

[6] Keypəşin kəndi Ermənistan SSR və Ermənistan Respublikası dövründə "Kefaşen" şəklində adlansa da, hal-hazırda bəzi online xəritələrdə kənd ərazisi "Astğaberd" kimi göstərilir 2011-08-26 at the Wayback Machine. Qonşu, bitişik Pəyhan kəndi isə rəsmi şəkildə Nor Astğaberd (azərb. Yeni Astğaberd‎) adı ilə adlandırılır və özündə bir neçə kəndi birləşdirən kənd icmasıdır. Nor Astğaberd kənd icması özündə Acabac (erm.), Getişen (erm.), Nor Astğaberd (erm.), Voçeti (erm.) kəndlərini birləşdirsə də, icmanı təşkil edən kəndlər arasında ən yaxın kəndin Astğaberdin adı görsənmir. Görünür Keypəşin kəndi uzun müddətdir mövcud deyil.

[7] Pışan (Pşan) kəndi bəzən Fişən adlandırılıb.

[9] 1958-ci ildə Zəngilan rayonunun Hüseynbəyli və Qarakilsə kəndləri birləşdikdən sonra yeni yaşayış məntəqəsi Yenikənd adlandırılmağa başlanıb.

[10] Mötərizə içində verilən adlar həmin kəndlərin Gığı dərəsində adlandırma şəklidir.