Mingəçevir (Yevlax)

Mingəçevir
Ölkə	Azərbaycan
Tarixi və coğrafiyası
Ləğv olunub	25 may 1991

Mingəçevir — Azərbaycan Respublikasının Yevlax rayonunun Mingəçevir qəsəbə Sovetində şəhər tipli qəsəbə. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 25 may 1991-ci il tarixli, 123-XII saylı Qərarı ilə Yevlax rayonunun şəhər tipli Mingəçevir qəsəbəsi şəhər tipli "28 Aprel" qəsəbəsi ilə birləşdiyinə görə rayonun yaşayış məntəqələri siyahısından çıxarılmış, Mingəçevir qəsəbə Soveti ləğv edilmişdir.

Ərəb tarixçisi Təbərinin yazdığına görə, IX əsrdə ərəb xilafətinin hökmranlığı dövründə Azərbaycanın müvəqqəti hakimi olmuş şahzadə Mingicavr indiki Mingəçevirin ətrafında özü üçün iqamətgah qurduqdan az sonra xilafətdən uzaqlaşıb, lakin xilafət qoşunları onu məğlub edib əsir götürüb; sonradan bu məntəqə şahzadənin şərəfinə Mingicavr adlandırılıb. Mərhum akademik Ziya Bünyadov isə "Mingəçevir" sözünü 839-cu ildə xilafətə qarşı çıxmış Babək üsyanını yatırtmaq üçün Azərbaycana göndərilmiş ərəb sərkərdəsi Mingincəvr əl-Fərqaninin adı ilə əlaqələndirir. Toponimin ən çox yayılmış xalq izahı isə "Min, gəl, çevir" ifadəsinə əsaslanır: rəvayətə görə, Ərəş mahalından gələn atlı Kür kənarındakı sıx meşəlikdən keçə bilməyib geri qayıdıb — yəni bu təhlükəli ərazidən (ilan, əqrəb, bataqlıq) keçmək mümkün olmadığı üçün minik heyvanını "çevirib" geri qayıtmaq lazım gəlib. Beləliklə, yerin adı ətraf mühitin çətinliyini ifadə edən xəbərdarlıq xarakterli bir ifadədən yaranmış hesab olunur.

Mingəçevir ərazisi yaşayış məskəni kimi çox qədimdir — təxminən 5 min il əvvəl burada kiçik yaşayış məntəqəsi kimi həyat mövcud olub və yerli əhali əkinçilik, sənətkarlıq, balıqçılıq və atçılıqla məşğul olub. Sonrakı minilliklərdə, xüsusilə antik dövrdə yerli alban əhali özünəməxsus tarix, mədəniyyət və ədəbiyyat yaradıb; bu baxımdan Mingəçevirdə tapılan alban yazıları və kitabələr (o cümlədən Sudağılan epitafiyası) böyük əhəmiyyət daşıyır. Ərazidə ilk elmi tədqiqatlar 1871-ci ildə həvəskar arxeoloq F. S. Bayer tərəfindən aparılıb, o, Mingəçeviri dirəklər üzərində qurulmuş şəhər kimi təsvir edib; 1935-ci ildə isə professor Y. A. Paxomovun rəhbərliyi ilə qazıntılara başlanıb və iki qədim yaşayış məskəni ilə müxtəlif qəbir növləri aşkarlanıb. Wikipedia + 2

Ərazinin sistemli və planlı tədqiqi İkinci Dünya müharibəsindən sonra, burada su-elektrik stansiyasının tikintisi ilə əlaqədar 1946–1953-cü illərdə tarixçi-alim S. M. Qazıyevin rəhbərliyi altında aparılıb və nəticədə daha iki yaşayış yeri ilə dörd böyük qəbiristanlıq aşkarlanıb ki, bu da Cənubi Qafqazın ən iri arxeoloji kompleksi hesab olunur. XVII əsr türk səyyahı Övliya Çələbi "Səyahətnamə"sində Mingəçeviri Kürün sağ sahilində, Boz dağın yaxınlığında yerləşən böyük yaşayış məntəqəsi kimi qeyd edib və burada ipək istehsalı emalatxanaları, sənətkarlıq məhəllələri, mədrəsə və məscidlərin olduğunu bildirib; həmçinin qədim Mingəçevir İpək yolunun aparıcı qollarından biri olaraq Kür çayı vasitəsilə Gürcüstana və oradan Qara dəniz sahillərinə mal daşınmasında mühüm rol oynayıb. Müasir şəhər 11 noyabr 1948-ci ildə şəhər statusu alıb, 4 fevral 1954-cü ildə isə respublika tabeli şəhər kateqoriyasına keçirilib.

Mingəçevir şəhəri Kür çayının üzərində su elektrik stansiyasının tikintisi ilə bağlı salınmışdır. 11 noyabr 1948-ci ildə şəhər statusu almışdır. Bakı şəhərindən 323 km məsafədə yerləşir. Bakı-Tbilisi dəmir yolundan 17 km aralıdır. Respublika miqyaslı aeroport 30 km məsafədə Yevlax rayonunda, beynəlxalq miqyaslı aeroport Gəncə şəhərində 80 km və Qəbələ rayonunda 90 km məsafələrdə yerləşir. Coğrafi cəhətdən şəhər respublikanın mərkəzində Kür çayının hər iki sahilində salınmışdır. Mingəçevir su anbarı şəhərin şimal-qərbində 3 km məsafədə yerləşir. Su anbarının həcmi 15,7 milyard kub metr, uzunlugu 70 km, maksimal eni 18 km, su örtüyünün sahəsi 605 km², orta dərinliyi 27 metr (maksimal dərinliyi 83 metr), səviyyə dəyişkənliyi 5-7 metrdir. Su anbarının qarşısını kəsən bəndin uzunluğu 1550 metrdir. Mingəçevir şəhərinin iqlimi mülayim istidir. Orta temperatur yanvar ayında müsbət 3.9 dərəcə, iyul ayında 27.8 dərəcədir. İllik yağıntı 418 mm.

Şəhərin 01.01.2026-cı il tarixinə daimi əhalisi 103252 nəfərdir.

Mingəçevir Dövlət Universiteti (MDU) şəhərin əsas ali təhsil müəssisəsidir. Rektoru — iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Şahin Vaqif oğlu Bayramovdur. Sənəddə qeyd olunduğuna görə, universitet "regionlarda yerləşən universitetlərin əhəmiyyətinin artması" trendinə uyğun modernləşmə yolunu davam etdirir və məqsədi paytaxt universitetləri səviyyəsinə yüksəlməkdir.

Elmi-texniki inkişaf: 2022-ci ildə Elm və Təhsil Nazirliyinin qrantı əsasında universitetdə Kiber təhlükəsizlik laboratoriyası açılıb.

Sənaye ilə əməkdaşlıq: MDU "Azərbaycan İES" MMC, "Azmade Group" MMC, "Kapital Bank" ASC və "Atəşgah" Sığorta Şirkəti ASC kimi müəssisələrlə təlim-təcrübə proqramları, elmi konfrans, seminar və infosessiyalar təşkil edir; regionlardakı peşə məktəbləri və liseylərlə də ikitərəfli əlaqələr saxlayır.

Beynəlxalq əlaqələr: Universitetin dünyanın 12 ölkəsindən 22 universiteti ilə real əməkdaşlıq əlaqələri var. 2022-ci ildə MDU Dublində (İrlandiya) keçirilən Beynəlxalq Universitetlər Assosiasiyasının 16-cı Baş Konfransında təmsil olunub və 130 ölkənin 600-dən çox universitetini birləşdirən bu təşkilatın 17 üzvlü İdarə Heyətinə seçilib. 2021-ci ildən etibarən MDU-nun ev sahibliyi ilə beynəlxalq elmi konfransların keçirilməsi ənənə halını alıb.

Qrant uğuru: 2022-ci ildə MDU Azərbaycanda ilk dəfə olaraq region universiteti kimi Avropa Komissiyasının Erasmus+ proqramı çərçivəsində "Azərbaycan ali təhsilində davamlı sahibkarlıq ekosisteminin gücləndirilməsi" (ENGAGE) layihəsinin koordinatoru seçilib.

Qarabağ istiqamətində töhfə: Hazırda MDU-nun 3 məzunu MİQ imtahanlarında yüksək nəticə göstərərək Zəngilan və Füzuli rayonlarında tikilmiş orta təhsil müəssisələrində müəllimlik fəaliyyətinə başlayıb.

Konfrans fəallığı: 2023-cü ildə keçirilən "Heydər Əliyev – 100" respublika elmi konfransına 40 ali təhsil və elmi-tədqiqat müəssisəsindən 210 məqalə və tezis daxil olub, bunlardan 100-dən çoxu məhz MDU əməkdaşları tərəfindən təqdim edilib.

İ.İsmayılovun "Heydər Əliyevin Mingəçevir şəhərinin inkişafında tarixi xidmətləri" adlı yazısı Energetiklər qəsəbəsinin (Azərbaycan DRES yaxınlığında) təhsil infrastrukturu haqqında tarixi məlumat da var: qəsəbədə 3 orta məktəbdə 2000-dən çox şagirdin təhsili ilə təxminən 300 pedaqoji işçi məşğul olub, həmçinin orada tibb texnikumu və orta musiqi məktəbi də fəaliyyət göstərib.

Şəhərdə səhiyyə xidmətini "Mingəçevir Şəhər Mərkəzi Xəstəxanası" Publik Hüquqi Şəxsi, iki Ailə Sağlamlıq Mərkəzi və "Tələbə" poliklinikası həyata keçirir; bundan əlavə, şəhərdə uşaq nevroloji sanatoriya, narkoloji dispanser və ruhi-əsəb dispanseri kimi ixtisaslaşmış müəssisələr də fəaliyyət göstərir.

Mart ayının 16-da Mingəçevirdə "Regional Hospital" adlı yeni özəl tibb müəssisəsinin açılışı baş tutub; mərasimdə şəhər İcra Hakimiyyətinin nümayəndəsi İlqar Pirməmmədov iştirak edib. Əməkdar həkim, cərrah Qiyas Mehtiyevin sözlərinə görə, hospitalın məqsədi şəhər əhalisi ilə yanaşı ətraf bölgələrin sakinlərinə də yüksək ixtisaslı tibbi yardım göstərməkdir; hospital Almaniya istehsalı olan avadanlıqlarla təchiz olunub və orada yüksək ixtisaslı həkimlər çalışır.

Mingəçevirin bölgə səhiyyə sistemində rolu qonşu rayonların infrastrukturu ilə də bağlıdır: yenidən qurulan Yevlax Regional Xəstəxanası Yevlax rayonu ilə yanaşı Mingəçevir şəhərinə də tibbi xidmət göstərəcək — bu xəstəxana ümumilikdə 1 şəhər və 9 rayonun (Kürdəmir, Ucar, Ağdaş, Zərdab, Ağdam, Ağcabədi, Bərdə, Tərtər) əhalisinə xidmət edəcək.

Mərkəzi Aran Regional Mədəniyyət İdarəsinin rəsmi məlumatına görə, şəhərdə Mingəçevir Şəhər Mərkəzi Xəstəxanası ilə yanaşı Rayonlararası Doğum evi də fəaliyyət göstərir.