Müharibə elanı

Müharibə elanı — Beynəlxalq hüquq və beynəlxalq siyasətdə bir dövlətin digərinə aralarındakı sülh münasibətlərinin kəsildiyini və müharibə vəziyyətinə keçildiyini rəsmi şəkildə bildirməsindən ibarət hüquqi və diplomatik prosedurdur.

1907-ci il Haaqa konfransının "Hərbi əməliyyatların başlanmasına dair konvensiya"sına əsasən, dövlətlər arasında hərbi əməliyyatlar əsaslandırılmış müharibə elanı və ya şərtləri olan ultimatum şəklində əvvəlcədən və birmənalı xəbərdarlıq edilmədən başlamamalıdır.

Beynəlxalq hüquqa görə, müharibə elanı aşağıdakı yollarla həyata keçirilir:

• Öz xalqına müraciət etməklə;
• Rəqib dövlətin xalqına və ya hökumətinə müraciət etməklə;
• Dünya birliyinə müraciət etməklə.

Müharibə elan etmənin xüsusi forması olan Ultimatum — bir hökumətin digərinə qarşı irəli sürdüyü, hər hansı müzakirəyə yer qoymayan və müəyyən müddət ərzində yerinə yetirilmədiyi təqdirdə güc tətbiq ediləcəyi ilə hədələyən qəti tələbidir. Faktiki olaraq, ultimatum müharibə təhdididir.

Müharibə vəziyyəti barədə neytral dövlətlər dərhal məlumatlandırılmalıdır. Müharibə elan edilməsi, hətta faktiki hərbi əməliyyatlarla müşayiət olunmasa belə, hüquqi baxımdan müharibə vəziyyətinin başlanması deməkdir.

Haaqa Konvensiyasının müddəaları öz qüvvəsini itirməmişdir. Lakin BMT Baş Assambleyasının 1974-cü ildəki 29-cu sessiyasında qəbul edilmiş "Təcavüzün tərifi"nə əsasən, BMT Nizamnaməsinin 51-ci maddəsində nəzərdə tutulan özünümüdafiə halı istisna olmaqla, müharibə elan edilməsi qanunsuz bir müharibəni hüquqi müharibəyə çevirmir. Təcavüzkar müharibənin elan edilmədən başlanması təcavüzkarın məsuliyyətini ağırlaşdıran bir haldır.

Təcavüzü xarakterizə edən 3-cü maddəyə əsasən, müharibənin elan edilib-edilməməsindən asılı olmayaraq aşağıdakılar birbaşa təcavüz aktı sayılır:

• Bir dövlətin silahlı qüvvələrinin digər dövlətin ərazisinə müdaxiləsi və ya hücumu, habelə bu cür müdaxilə nəticəsində yaranan istənilən hərbi işğal və ya güc tətbiqi ilə ərazinin ilhaqı (Anneksiya);
• Bir dövlətin ərazisinin digər dövlətin silahlı qüvvələri tərəfindən bombardman edilməsi və ya silah tətbiq edilməsi;
• Bir dövlətin limanlarının və ya sahillərinin digər dövlətin silahlı qüvvələri tərəfindən blokadaya alınması;
• Bir dövlətin silahlı qüvvələrinin digər dövlətin quru, dəniz və ya hava qüvvələrinə, yaxud dəniz və hava donanmalarına hücumu;
• Bir dövlətin ərazisində razılaşma əsasında yerləşən digər dövlətin silahlı qüvvələrinin müqavilə şərtlərini pozaraq orada qalması və ya müqavilə müddəti bitdikdən sonra ərazini tərk etməməsi.

Dünyanın əksər dövlətlərində eyni zamanda Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı olan dövlət başçısı digər ölkəyə müharibə elan etmək səlahiyyətinə malikdir və bu qərar adətən sonradan parlament tərəfindən təsdiqlənməlidir.

Hərbi əməliyyatlar başlamasa belə, müharibənin elan edilməsi dövlətdə hüquqi müharibə vəziyyətinin başlanması deməkdir və bütün döyüşən tərəflər üçün müəyyən hüquqi nəticələrə səbəb olur:

• Dövlətlər arasında diplomatik və konsulluq əlaqələri kəsilir, səfirlik və konsulluq heyəti geri çağırılır (diplomatlara düşmən ərazisini maneəsiz tərk etmək hüququ verilir);
• Siyasi müqavilələr (hücum etməmək, neytrallıq, hərbi ittifaq haqqında müqavilələr, iqtisadi və mədəni sazişlər) qüvvədən düşür. Bəzi çoxtərəfli müqavilələrin fəaliyyəti müharibədə iştirak edən dövlətlər arasında dayandırılır;
• Xüsusi olaraq silahlı münaqişə dövrü üçün qəbul edilmiş beynəlxalq normalar (ittifaq müqavilələri, qarşılıqlı və hərbi yardım haqqında müqavilələr, müharibə qaydalarına dair sazişlər və s.) qüvvəyə minir;
• Düşmən dövlətə məxsus olan əmlak (diplomatik nümayəndəliklərin və konsulluq idarələrinin əmlakı istisna olmaqla) müsadirə edilə bilər;
• Müharibə başlayana qədər düşmən limanlarında olan ticarət gəmiləri limanı tərk etməlidir (bunun üçün indult — ərazini tərk etmək üçün ağlabatan müddət təyin edilir). Bu müddət bitdikdən sonra gəmilər müsadirə və ya saxlanılmaya məruz qala bilər;
• Düşmən ölkənin vətəndaşlarına qarşı xüsusi rejim tətbiq edilə bilər: onların yaşayış yeri seçmək hüququ məhdudlaşdırılır, onlar internasiya edilə (xüsusi düşərgələrdə saxlanıla) və ya məcburi köçürülə bilərlər (1949-cu il Müharibə qurbanlarının müdafiəsi haqqında Cenevrə konvensiyaları, maddə 41, 42);
• Hər bir döyüşən dövlətin öz vətəndaşları dinc əhali və silahlı qüvvələr (kombatantlar) olmaqla iki yerə bölünür.

Qədim dünyada başqa bir ölkənin ərazisinə qarşı zorakı hərəkətlərə bəraət qazandırmaq üçün müxtəlif izahlar tapılırdı. Müharibə aparmağın ilk adəti və "ədalətli müharibə"nin ilk tələbi onun mütləq elan edilməsi idi. Qədim Yunanıstanda rəsmi bəyanat olmadan hücum etmək vəhşilik hesab olunurdu.

Qədim Hindistandakı Manu qanunlarında müharibə mübahisələrin həlli üçün son çarə kimi görülürdü. Buna görə də, müharibə elan etməzdən əvvəl qarşı tərəfə konkret tələbləri ehtiva edən ultimatum təqdim edilməli idi.

Qədim Romada müharibə elan etmə proseduru mükəmməl səviyyəyə çatmışdı. Romalı siyasətçi və filosof Mark Tulli Siseron müharibəyə başlamağı tənzimləyən hüququn mövcudluğunu qəbul edirdi. Müharibə yalnız ciddi bir səbəb (məsələn, özünümüdafiə) olduqda və prosedur qaydalarına əməl edildikdə qanuni və ədalətli sayılırdı. Əvvəlcə iddiaların irəli sürülməsi proseduru keçirilir, əgər tələblər yerinə yetirilməzsə, 33 gündən sonra onlar daha qəti formada təkrarlanırdı. Daha sonra Senat səsvermə ilə müharibə elan edilməsi məsələsini həll edirdi. Müharibə başlamazdan 3 gün əvvəl sərhəddə düşmən tərəfə qanlı nizə atılırdı.

VII–X əsr ərəb yürüşləri zamanı formalaşan və qismən Qurana əsaslanan müsəlman müharibə ənənələri də müharibəni elan etmədən başlamağı qadağan edirdi.

Orta əsrlərdə müharibə elan etmə qaydaları ilkin olaraq geniş tətbiq olunmasa da, XII əsrdən etibarən bu mütləq hala çevrildi. İtaliya şəhər-kommunaları düşmənə əlcək göndərməklə bu qaydaya ciddi əməl edən ilk avropalılar olmuşdular. XVI əsrə qədər müharibə elanı formal və təntənəli bir akt idi. Sonralar bu, sırf diplomatik bildiriş xarakteri almağa başlamışdır.

• Объявление войны  // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). СПб.. 1890–1907.
• Brien Hallett. The Lost Art of Declaring War. University of Illinois Press, 1998.