Müsəlman fraksiyası — 1906-cı ildən 1917-ci ilə qədər Rusiya İmperiyasının I, II, III və IV Dövlət Dumalarındakı müsəlman deputatlarının parlament qrupu.
Tarixi
Dini-milli prinsip əsasında formalaşan və Rusiya imperiyasının əsasən türk-müsəlman əhalisinin - tatarların (Volqa və Krım), başqırdların, qazaxların, azərbaycanlıların və digərlərinin nümayəndələrini birləşdirən Parlament fraksiyası Duma liberal müxalifətinin bir hissəsi olmaqla, onun siyasi platforması Kadet Partiyasına yaxın olub.
Fraksiya imperiyanın milli siyasətinin ardıcıl demokratikləşməsini müdafiə edib, milli və dini bərabərliyin qanunvericilikdə təsbit edilməsini, dini-etnik ayrı-seçkiliyin ləğv edilməsini tələb edib, universal və bərabər seçki hüququ prinsiplərinə əsaslanan qanuni xalq təmsilçiliyi və yerli özünüidarəetmə institutlarının inkişafını dəstəkləyib. Fraksiya nümayəndələri Qazaxıstan torpaqlarının və su ehtiyatlarının icma mülkiyyəti (ümumi mülkiyyət) elan edilməsi; köçkünlər haqqında qanunun ləğvi; məhkəmə sisteminin və yerli özünüidarəetmə institutunun yenidəntəşkili; dörd mərhələli özünüidarəetmə sisteminin qurulması və bütün bölgələrin qazaxları üçün milli məsələləri müzakirə etmək üçün vahid yerli özünüidarə sisteminin təsis edilməsi; dini zəmində qısnamaların ləğvi və s. kimi iqtisadi və siyasi tələblər irəli sürüblər.
Tərkibi
I çağırış Dövlət Duması
- Zərəkiyyə bəy Şərifbəyoviç Acarski
- Məmmədtağı Əliyev (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Seyid-Qəray Şaqiəhməd oğlu Alkin (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev
- Əbüsöqut Qəbdelxaliq oğlu Əhmədov (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Qarif Sirəzətdin oğlu Badamşin (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Əhməd Korğanbəy oğlu Birimjanov
- Əlixan Bökeyxan (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Səlimqəray Seyidxan oğlu Jantürin (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- İsmayıl xan Ziyadxanov
- Altmışbay Kəlmən oğlu Kəlmənov (bitərəf)
- Şaymərden Qoşşığululi
- Baxtıgəray Əhmət oğlu Külmanov
- Səhipzadə Dəvlətşa oğlu Məqsüt(ov) (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Şahişərif Midatğəli oğlu Mətinov (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Fəizulla Kutdus Mindubaev (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Əsədulla bəy Muradxanov
- Zakir Rəmiyev (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Şahihəydər Şahiqardan oğlu Sırtlanov (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Molla Tayın oğlu
- Qutlu Məhəmməd Batıgəray oğlu Təfkilev (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Əlimərdan bəy Topçubaşov
- Yəmalətdin (Cəmaləddin) Xörəmşə oğlu Xörəmşin (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Şəmsəddin Hösəen oğlu Hösəenov (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Taştemir Eljurkay oğlu Eldarxanov (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Ağa xan İrəvanski
II çağırış Dövlət Duması
- Toşpolat (Daşpolad) Əbdülxəlilov (bitərəf)
- Tleuli Allabergenov
- Hadi Atlasi (Əməkçilər partiyası)
- Qarif Sirəzətdin oğlu Badamşin (Əməkçilər partiyası)
- Əhmət Qorğanbəy oğlu Birimjanov (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Məhəmmətəkrəm Məhəmmədjan oğlu Biqlov (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Zeynal Zeynalov (Xalq Sosialistləri partiyası)
- Baxıtjan Beysəl oğlu Karatayev (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Aslan bəy Qardaşov (Solçular)
- Abduvahid-kari Quriyev
- Şəymərdan Köşşəğul oğlu
- Baxtıgəray Əhmət oğlu Külmanov
- Şərafətdin Əbdelğəlim oğlu Kolbəyov (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Sədri Maqsudi Arsal (Sədrətdin Nizamətdin oğlu Maksudov) (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Səfiulla Tacətdin oğlu Maksütov
- Həbibrəhman Əhmətsıydik oğlu Məsəqutov (Məsqudi) (Əməkçilər partiyası)
- Mustafa Mahmudov (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Əbdüreşid (Reşid) Mediy oğlu Mediyev (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Qömər Musa oğlu Musin
- Salihdjan Alemdjanovich Muxamedjanov (bitərəf)
- Abdulla (Qabdulla) Aymalətdinoviç Nəcmətdinov (Əməkçilər partiyası)
- Temirğali Tüytə oğlu Nürekenov (bəzi mənbələrdə Hacı Temir Qulu) (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Məhtumquli Nurverdixanov (bitərəf)
- Şahıbal Səxəütdin oğlu Seyfətdinov
- Bəybala bəy Sultanov
- Şahihəydər Şahiqardan oğlu Sırtlanov (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- İsmayıl Hacı Zeynalabdin oğlu Tağıyev (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Qutlu Məhəmməd Batıgəray oğlu Təfkilev (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Məhəmmətşakir Məhəmmədxaris oğlu Tukayev
- Muxammecan Tınışbayev
- Xəyrulla Əbdrahman oğlu Usmanov (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Kəlimulla Qömər oğlu Həsənov (Xalq Sosialistləri partiyası)
- Məhəmətsabir Məhəmmədjan oğlu Həsənov (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Xəlil bəy Xasməmmədov (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Fətəli xan Xoyski (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Məhəmməd ağa Şahtaxtinski (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Taştemir Eljurkay oğlu Eldarxanov (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
III çağırış Dövlət Duması
- Yıhangir (Cahangir) Nurğəli oğlu Bayburin
- İbrahim bəy Heydərov
- Qaysə Həmidulla oğlu Yenikeev
- Sədri Maqsudi Arsal (Sədrətdin Nizamətdin oğlu Maksudov) (Konstitusyon Demokratlar partiyası)
- Şərafətdin Cəlalətdin oğlu Mahmudov
- Ğəliəsgər Şahihəydər oğlu Sırtlanov
- Qutlu Məhəmməd Batıgəray oğlu Təfkilev
- Məhəmmətşakir Məhəmmədxaris oğlu Tukayev
- Xəlil bəy Xasməmmədov
IV çağırış Dövlət Duması
- İbneəmin Əbüsoğıd oğlu Əxtəmov
- Qabdellətif Həbibulla oğlu Baytirəkev
- Məmməd Yusif Cəfərov
- Qaysə Həmidulla oğlu Yenikeev
- Minhacətdin Qaliəskər oğlu Minneqaliyev
- Qutlu Məhəmməd Batıgəray oğlu Təfkilev
Ədəbiyyat
- Члены Государственной думы: (портреты и биографии): Первый созыв, 1906—1911 г. М.: Тип. Т-ва И. Д. Сытина. сост. М. М. Боиович. 1906.
- Члены Государственной думы: (портреты и биографии): Второй созыв, 1907—1912 г. М.: Тип. Т-ва И. Д. Сытина. сост. М. М. Боиович. 1907.
- Члены Государственной думы: (портреты и биографии): Третий созыв, 1907—1912 г. М.: Тип. Т-ва И. Д. Сытина. сост. М. М. Боиович. 1909.
- Члены Государственной думы: (портреты и биографии): Четвертый созыв, 1912—1917 г. М.: Тип. Т-ва И. Д. Сытина. сост. М. М. Боиович. 1913.
- Государственная Дума Российской империи, 1906—1917 : энциклопедия. М.: Российская политическая энциклопедия. редкол.: В. В. Шелохаев (отв. ред.), Б. Ю. Иванов, А. А. Комзолова, И. С. Ряховская. 2008.
- Мусульманские депутаты Государственной думы России. 1906—1917 гг. Сборник документов и материалов. Уфа: Китап. Сост. Л. А. Ямаева. 1998.
- Российские мусульмане и революция (весна 1917 г. — лето 1918 г.). М.: Издательство «Социально-политическая мысль». 2004.
- Первая русская революция и мусульмане. 2005.
- Первая русская революция и мусульмане Российской империи. М.: Издательство «Социально-политическая мысль». 2007.
- Азербайджанские депутаты в Государственной Думе России (PDF). Баку: Азернешр. 1991.
- Мусульманская фракция и проблемы «свободы совести» в Государственной Думе России (1906—1917) (PDF). Казань: Мастер Лайн. 1999.
- Мусульманские представители в российском парламенте. 1906—1916. Казань: Фән АН РТ. 2005.
- Татарский либерализм в конце XIX — начале XX века (Очерки политической истории). Казань: «Магариф». 1998.
- Мусульманский либерализм начала XX века как общественно-политическое движение: (по материалам Уфимской и Оренбургской губерний). Уфа: Гилем. 2002.
- Диляра Усманова. "Это была единственная трибуна для татар". Казанские истории. 19 may 2017. 18 may 2017 tarixində arxivləşdirilib.
- Равшан Абдуллаев. "Интеграционные процессы в странах мусульманского Востока и социокультурное развитие центральноазиатского общества в начале XX века". Central Asian Analytical Network. 21 iyul 2019. 24 dekabr 2019 tarixində arxivləşdirilib.
- Ренат Беккин. "Мусульманский Петербург рубежа веков". Arzamas. 10 oktyabr 2016. 8 noyabr 2024 tarixində arxivləşdirilib.
Həmçinin baxın:
- İttifaqi-Müslimin
Kateqoriyalar:
- Rusiya İmperiyası Dövlət Duması
- Deputat siyahıları
- Rusiya imperiyası I Dövlət Dumasının üzvləri
- Rusiya imperiyası II Dövlət Dumasının üzvləri
- Rusiya imperiyası III Dövlət Dumasının üzvləri
- Rusiya imperiyası IV Dövlət Dumasının üzvləri