Qədim azərbaycanca və ya Qədim Azərbaycan türkcəsi — Azərbaycan dilinin başlanğıc dövrü.
Tarixi
Türkoloq və etnoqraf N. A. Baskakov Azərbaycan ədəbi dilinin inkişaf tarixini üç mərhələyə bölür, XIV–XVI əsrləri ədəbiyyatda fars dilinin istifadə edildiyi və ərəb və fars sözləri ilə zəngin olan qədim Azərbaycan dilinin inkişaf etdiyi dövr hesab edir. Məmməd Arif isə qədim Azərbaycan dilinin inkişafa başlaması dövrünü XIII–XVI əsrlər hesab edir.
Qədim Anadolu türkçəsi adlandırılan dildə yazılmış mətnləri qədim Azərbaycan dilində hesab etmək, həmçinin ilkin azərbaycanca mətnləri erkən Osmanlı ədəbiyyatının bir hissəsi saymaq mümkündür.
Çərkəzi alim Əbu İshaq Sələbinin peyğəmbərlərin tarixinə aid "Ərais əl-məcalis fi qisas əl-ənbiya" əsərini Anadolu türkcəsində yazsa da, əsər qədim Azərbaycan türkcəsinin bəzi xüsusiyyətlərini daşımışdır. Bunlardan biri "-am²" şəkilçisinin istifadə edilməsidir: bu mənaya məmur degüləm; istədügün adəm mənəm; seyir əfal və sıfətundan xoşnudam; bir zülm olmış pir adəməm.
Azərbaycanlılar və türkdilli Məmlüklər arasındakı ədəbi mübadilə hələ də alimlər üçün maraqlı tədqiqat mövzusu olaraq qalır. Buna misallardan biri İzzəddin Həsənoğlunun qədim Azərbaycan ədəbiyyatı nümunəsi olan "Apardı könlümü bir xoş qəmərüz canfəza dilbər" qəzəlinin Məmlük əlyazmasında tapılmasıdır.
Əlifba
| Qorunmuş | Bitiş | Orta | Başlanğıc | Adı | ALA-LC transliterasiyası | İndiki azərbaycanca |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ﺍ | ﺎ | — | əlif | a, â | a, e, ə | |
| ﺀ | — | həmzə | ˀ | a, e, i, u, ü | ||
| ﺏ | ﺐ | ﺒ | ﺑ | bə | b, p | b |
| ﭖ | ﭗ | ﭙ | ﭘ | pə | p | p |
| ﺕ | ﺖ | ﺘ | ﺗ | tə | t | t |
| ﺙ | ﺚ | ﺜ | ﺛ | sə | s | s |
| ﺝ | ﺞ | ﺠ | ﺟ | cim | c, ç | c |
| ﭺ | ﭻ | ﭽ | ﭼ | çim | ç | ç |
| ﺡ | ﺢ | ﺤ | ﺣ | ha | ḥ | h |
| ﺥ | ﺦ | ﺨ | ﺧ | xə | ẖ, x | h |
| ﺩ | ﺪ | — | dəl | d | d | |
| ﺫ | ﺬ | — | zəl | z | z | |
| ﺭ | ﺮ | — | rə | r | r | |
| ﺯ | ﺰ | — | zə | z | z | |
| ﮊ | ﮋ | — | jə | j | j | |
| ﺱ | ﺲ | ﺴ | ﺳ | sin | s | s |
| ﺵ | ﺶ | ﺸ | ﺷ | şin | ş | ş |
| ﺹ | ﺺ | ﺼ | ﺻ | sad | ṣ | s |
| ﺽ | ﺾ | ﻀ | ﺿ | dad | ż, ḍ | d, z |
| ﻁ | ﻂ | ﻄ | ﻃ | ta | ṭ | t |
| ﻅ | ﻆ | ﻈ | ﻇ | za | ẓ | z |
| ﻉ | ﻊ | ﻌ | ﻋ | ayn | ʿ | ', h |
| ﻍ | ﻎ | ﻐ | ﻏ | ğayn | ġ | g, ğ |
| ﻑ | ﻒ | ﻔ | ﻓ | fə | f | f |
| ﻕ | ﻖ | ﻘ | ﻗ | qaf | ḳ, q | k |
| ﻙ | ﻚ | ﻜ | ﻛ | kəf | k, g, ñ | k, g, ğ, n |
| ﮒ | ﮓ | ﮕ | ﮔ | gəf¹ | g | g, ğ |
| ﯓ | ﯔ | ﯖ | ﯕ | nəf, sağır kəf (nq) | ñ | n |
| ﻝ | ﻞ | ﻠ | ﻟ | ləm | l | l |
| ﻡ | ﻢ | ﻤ | ﻣ | mim | m | m |
| ﻥ | ﻦ | ﻨ | ﻧ | nun | n | n |
| ﻭ | ﻮ | — | vav | v, w, o, ô, ö, u, û, ü | v, o, ö, u, ü, û | |
| ﻩ | ﻪ | ﻬ | ﻫ | hə | h, e, a | h, e, a |
| ﻻ | ﻼ | — | ləm+əlif | lâ | lə | |
| ﻯ | ﻰ | ﻴ | ﻳ | yə | y, ı, i, î | y, ı, i, î |
Qalereya
Azərbaycandilli klassik əsəbiyyatın ilk nümunəsi olan, İzzəddin Həsənoğlunun "Apardı könlümü" qəzəlinin 1391-ci ildə Seyfi Sarayı tərəfindən tərtib edilmiş "Kitabi-Gülüstan bil-Türki" adlı antologiyaya daxil olan nüsxəsi. "Or. 1553" kodlu əlyazma hazırda Leyden Universiteti Kitabxanasında saxlanılır.
Qazi Bürhanəddinin divanı
Şeyx Əlvan Şirazinin tərcüməsi
Ədəbiyyat
- Flemming, Barbara. Essays on Turkish Literature and History. Brill. 2018. ISBN 9789004355767.