Rumıniyada cinayət

Rumıniya bir çox ölkələrdən onunla fərqlənir ki, kənd yerlərindəki sosial-iqtisadi problemlər səbəbindən zorakı cinayətlərin kəndlərdə baş vermə ehtimalı şəhərlərdən daha yüksəkdir. Bu cür kənd əraziləri çox vaxt yoxsulluqdan, əhalinin təhsil səviyyəsinin aşağı olmasından və işsizlikdən əziyyət çəkir. Məsələn, Rumıniyanın Şimal-Şərq inkişaf bölgəsi Avropa İttifaqının ən yoxsul ərazilərindən biridir. Bunun əksinə olaraq, şəhərlər çox təhlükəsizdir. 2023-cü ildə Rumıniyanın beş şəhəri — Kluj-Napoka, Timişoara, Braşov, Buxarest və Yaş dünyanın ən təhlükəsiz 100 şəhəri siyahısında yer alıb.

Rumıniyanın digər bir xüsusiyyəti isə odlu silahla törədilən zorakılığın olduqca nadir hallarda baş verməsidir. Bu ölkənin dünyada ən sərt silah qanunlarından bəzilərinə sahib olması ilə əlaqədardır. Qəsdən adamöldürmə hadisələrinin çoxu balta və ya bıçaq kimi kəsici alətlərlə törədilir. 2012-ci ildəki qətllərin yalnız 2%-i, 2015-ci ildəki intihar hadisələrinin isə yalnız 1%-i odlu silah vasitəsilə baş verib. Zorakı cinayətlərin səviyyəsi 1990-cı illərdə daha yüksək idi.

2023-cü ildə Rumıniyada hər 100,000 nəfərə düşən qəsdən adamöldürmə nisbəti 1.09 təşkil edib. 2024-cü ildə Rumıniyada cəmi 213 qəsdən adamöldürmə hadisəsi qeydə alınıb.

Rumıniyanın Avropa İttifaqına (Aİ) daxil olması səbəbindən ölkə dövlət sektorunda şəffaflığı və hesabatlılığı artırmağa məcbur olub. Lakin informasiya şəffaflığı və qərar qəbulu prosesi ilə bağlı qanunların zəif icrası nəticəsində vətəndaşlar və biznes strukturları hələ də hökumətin islahatlarını zəif və ləng hesab edirlər. Bununla belə, Aİ Komissiyasının son "Əməkdaşlıq və Yoxlama Mexanizmi" hesabatında Milli Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Direktorluğu və digər qurumların korrupsiya ilə mübarizədəki fəaliyyəti yüksək qiymətləndirilib. Bu mübarizə son dövrlərdə keçmiş baş nazirdən tutmuş parlament üzvlərinə, merlərə və iş adamlarına qədər bir sıra yüksək səviyyəli şəxslərin məhkum edilməsi ilə nəticələnib.

ABŞ Dövlət Departamentinin Diplomatik Təhlükəsizlik Bürosu "Rumıniya 2017: Cinayətkarlıq və Təhlükəsizlik Hesabatı"nda qeyd edib ki, "Ziyarətçilərə qarşı törədilən cinayətlərin çoxu fürsətdən istifadə (oğurluq) və ya fırıldaqçılıqla məhdudlaşır". Hesabatda mülki geyimli polis əməkdaşı kimi özünü təqdim edən şəxslər, "tez qurulan dostluq" cəhdləri, izdihamlı yerlərdə və ictimai nəqliyyatda cibgirlik, aqressiv dilənçilər, dələduzluq yolu ilə həddindən artıq yüksək qiymətlərin tələbi və kənd yerlərindən keçən qatar sərnişinlərinə qarşı törədilən cinayətlər kimi hallar təsvir olunur.

Həmçinin, Buxarestdəki Ferentari məhəlləsi kimi cinayət tezliyinin yüksək olduğu ərazilərdən uzaq durmaq barədə xəbərdarlıq edilib. Lakin hesabatda iddia olunur ki, yol hərəkəti qaydalarına məhəl qoyulmaması səbəbindən nəqliyyat vasitəsi idarə etmək "bəlkə də ziyarətçilərin qarşılaşacağı ən böyük təhlükəsizlik problemidir".

Qadınlara qarşı zorakılıqla bağlı 2010-cu il Avrobarometr sorğusunda rumıniyalı respondentlərin 39%-i ölkələrində məişət zorakılığının "çox yayılmış", 45%-i "kifayət qədər yayılmış", 8%-i "çox da yayılmamış" olduğunu bildirib, 0%-i "heç yayılmayıb" deyib, 8%-i isə suala cavab verməkdə çətinlik çəkib.

Rumıniyada qurbanı günahlandırma meyilləri geniş yayılıb. 2013-cü ildə Rumıniyada keçirilən sorğuda respondentlərin 30,9%-i "qadınlar bəzən öz təqsirləri ucbatından döyülürlər" fikri ilə razılaşıb. 2010-cu il Avrobarometr sorğusunda isə rumıniyalıların 58%-i "qadınların təxribatçı davranışı"nın onlara qarşı zorakılığın səbəbi olduğu fikrini dəstəkləyib.

2016-cı ildə Rumıniya "Qadınlara qarşı zorakılığın və məişət zorakılığının qarşısının alınması və ona qarşı mübarizə haqqında" Avropa Şurası Konvensiyasını (İstanbul Konvensiyası) ratifikasiya edib.

İzdihamlı yerlərdə, valyuta mübadiləsi məntəqələrinin və otellərin yaxınlığında, ictimai nəqliyyatda, dəmir yolu vağzallarında və hava limanı terminallarının daxilində cibgirlik və çanta oğurluğu tez-tez baş verir. Bu cür əməllər Rumıniyada çox ciddi problemdir. Bir qrup insan (çox vaxt uşaqlar da daxil olmaqla) varlı görünən şəxsi mühasirəyə alır, onun diqqətini yayındırır, bu vaxt qrupun bir və ya bir neçə üzvü ciblərdən, boyundan və ya biləkdən pul, saat və ya zinət əşyalarını qoparmağa çalışır.

Bəzi oğrular qurbanların diqqətsizliyindən istifadə edərək çantaları qapıb sürətlə qaçırlar. Turistlər, həmçinin özlərini mülki geyimli polis kimi təqdim edən, vəsiqə göstərərək pasport və pul kisəsinə baxmaq istəyən və bundan sonra pul kisəsindən pul oğurlayan şəxslərin də qurbanı ola bilərlər.

Uşaqlar tərəfindən törədilən cinayətlər 1990-cı illərdə pik həddə çatıb. Həmin dövrün sosial mühiti (Rumıniya inqilabından sonra bir çox Rumıniya uşaq evlərinin bağlanması və kommunist planlı iqtisadiyyatının süqutu nəticəsində yaranan iqtisadi qeyri-sabitlik) çox sayda kimsəsiz uşaqların küçələrdə qalmasına səbəb olmuşdu. Lakin o vaxtdan bəri vəziyyət əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşıb.

Buna baxmayaraq, hələ də küçələrdə xırda cinayətlər törədən və aqressiv dilənçiliklə məşğul olan uşaq və yeniyetmələrə rast gəlinir. ABŞ-ın "Rumıniya 2017: Cinayətkarlıq və Təhlükəsizlik Hesabatı"na əsasən: "Dilənçilər — çox vaxt yeniyetmə qrupları — aqressiv ola bilər və hədəf seçdikləri şəxsin diqqətini yayındırıb qarət etmək üçün paltarından tutub dartmaq kimi üsullara əl ata bilərlər (...) Dəmir yolu vağzallarında və ictimai nəqliyyatda mütəşəkkil oğru və cibgir qrupları (o cümlədən çox kiçik yaşlı uşaqlar və yaxşı geyinmiş gənclər) fəaliyyət göstərir". Qaraçı uşaqları xüsusilə cinsi istismar məqsədli insan alverinə, cibgirliyə, məcburi dilənçiliyə və məcburi oğurluğa qarşı ən həssas qrupu təşkil edirlər.

Rumıniya Polisi (rum. Poliția Română) ölkənin milli polis qüvvəsi və əsas hüquq-mühafizə orqanıdır. O, Daxili İşlər Nazirliyinə tabedir. Rumıniya Sosialist Respublikası dövründə bu qurum miliția (milis) adlanırdı. Kommunizmin süqutundan sonra polis çoxsaylı dəyişikliklərə və yenidənqurma proseslərinə məruz qalıb. Bunların ən əhəmiyyətlisi 2002-ci ildə polisin demilitarizasiya edilərək (hərbiləşdirilmiş statusdan çıxarılaraq) mülki polis qüvvəsinə çevrilməsi olub.

Rumıniya Jandarmeriyası (rum. Jandarmeria Română) Rumıniyanın yüksək riskli və ixtisaslaşmış hüquq-mühafizə vəzifələrini yerinə yetirən hərbiləşdirilmiş polis qüvvəsidir. O, Rumıniyadakı iki əsas polis qüvvəsindən biridir (digəri Rumıniya Polisidir) və hər ikisi mülki əhali üzərində yurisdiksiyaya malikdir. Rumıniya Polisi kimi, Jandarmeriya da Daxili İşlər Nazirliyinə tabedir, lakin Rumıniya Silahlı Qüvvələrində asayişin qorunmasına cavabdeh deyildir (bu vəzifə Rumıniya Quru Qoşunlarına tabe olan Hərbi Polis tərəfindən həyata keçirilir).

ABŞ-ın "Rumıniya 2017: Cinayətkarlıq və Təhlükəsizlik Hesabatı"na əsasən: "Rumıniya polisi mürəkkəb cinayət təhqiqatları aparmaq imkanına malikdir, lakin xırda cinayətlərin çoxluğu onların iş yükünü hədsiz dərəcədə artırır". Rumıniya sistemində — cinayətlərin araşdırılması və cəzalandırılmasının bütün mərhələlərində — qurbanlarla bağlı mühüm aspektlərdən biri "məhkəmə-tibbi sertifikatı"dır (rum. certificat medico-legal). Bu sənəd məhkəmə tibbi ekspertizası üzrə ixtisaslaşmış həkim (rum. medic legist) tərəfindən verilir. O, həmçinin "IML sertifikatı" (Məhkəmə Tibbi İnstitutunun sertifikatı) kimi də tanınır. Bu sertifikat zorakı cinayətlər üçün sübut kimi istifadə olunur.

Cinayət təqibi qanunvericiliyə uyğun olaraq həyata keçirilir. Hazırkı Rumıniya Cinayət Məcəlləsi 1 fevral 2014-cü ildə qüvvəyə minib. İndiki məcəllədən əvvəl 1969-cu il Cinayət Məcəlləsi (1 yanvar 1969-cu ildən qüvvədə olub), ondan əvvəl isə 1936-cı il Cinayət Məcəlləsi tətbiq edilirdi.

1936-cı ilin məcəlləsi ölkə daxilində tətbiq olunan ilk cinayət məcəlləsi idi və Rumıniya ərazisində ilk dəfə vahid qanunvericiliyi təmin edirdi. O, Transilvaniyada 1880-ci ildən qüvvədə olan Macarıstan Cinayət Məcəlləsini (Csemegi Məcəlləsi kimi tanınır), Bukovinada 1852-ci ildən (İmperator I Frans İosif dövründə elan edilmiş) qüvvədə olan Avstriya Cinayət Məcəlləsini və ərazinin qalan hissəsində 1865-ci ildən tətbiq edilən Cinayət Məcəlləsini (Kuza Məcəlləsi kimi tanınır) əvəz etdi.

İkinci Dünya müharibəsindən sonra kommunistlər hakimiyyətə gəldikdə, kommunist ideologiyasına uyğun olaraq 1936-cı il məcəlləsinə bir neçə dəyişiklik etdilər, lakin bu məcəllə 1 yanvar 1969-cu ildə yeni Çauşesku Cinayət Məcəlləsi onu əvəz edənə qədər qüvvədə qaldı. Eynilə, 1989-cu il inqilabından sonra 1969-cu il məcəlləsinə bir çox dəyişikliklər edilsə də, o, 1 fevral 2014-cü ildə yeni cinayət məcəlləsi ilə əvəzlənənə qədər qüvvədə qalıb.