Yalama döyüşü

Yalama döyüşü
Aprel işğalı
1920-ci il aprelin 28-də XI Qızıl Ordunun zirehli qatarının Bakıya gəlişi zamanı çəkilən şəkil. Şəkildə Mixail Yefremov, Anastas Mikoyan, Qəzənfər Musabəyov, Kamo və başqaları vardır.
Tarix	28 aprel 1920
Yeri	"Yalama" stansiyası və ətraf ərzilər
Səbəbi	Sovet Rusiyasının Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini işğal etmək planı
Nəticəsi	XI Qırmızı Ordu qalib gəldi  • Müdafiəçilər təxminən 2 saat müqavimət göstərdilər;  • Yalama müdafiəsi yarıldı və sovet qoşunlarının Bakıya yolu açıldı;  • 28 aprel 1920-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdi və ölkədə sovet hakimiyyəti quruldu
Münaqişə tərəfləri
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusunun Quba alayının Yalama qarnizonu XI Qızıl Ordu
Komandan(lar)
Ağaəli Babazadə Nikolay Tumanov Pavel Lordkipanidze Dəstəklədi: Həmdulla əfəndi Əfəndizadə Mixail Levandovski Mixail Yefremov Anastas Mikoyan
Tərəflərin qüvvəsi
350 nəfər 30000 nəfər
İtkilər
350 nəfər ağır itkilər

Yalama döyüşü — 1920-ci ilin aprel ayının 28-sində Yalama ərazisində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusunun Quba alayının Yalama qarnizonu ilə XI Qırmızı Ordu arasında baş vermiş döyüş.

1920-ci il aprel ayının 28-si, saat 00:05 dəqiqə ikən 70 minlik XI Qırmızı Ordu, öndə "III İnternasional", daha 3 zirehli qatar və 300 nəfərdən ibarət piyada desant olmaqla, Samurçay üzərindəki körpünü keçir. İşğalçı qoşunla Anastas Mikoyan, Qəzənfər Musabəyov da rus süngüləri üzərində Azərbaycanda şura hökuməti qurmağa gəlirlər.

Körpünün başında keşik çəkən piyada taqımının əsgərləri və altı süvari zirehli qatarları görəndə təəccüblənirlər. Çünki cəmi bir neçə saat əvvəl onlar həmin bu körpünün üstündə indi top-tüfənglə üstlərinə gələn rus zabitləri və əsgərləri ilə rəqs edir, dostluq-qardaşlıqdan danışırdılar… Artilleriya və pulemyot atəşi ilə kiçik dəstənin müqavimətini qırmaq ruslar üçün çətin olmur. Bundan sonra qatar Yalamaya üz tutur. Yolboyu onları dəmir yolunun kənarında meşədən olan azərbaycanlıların süvari patrulları izləyir.

Ruslar Yalamaya qəflətən hücum etmək istəyirlər. Onların desantı stansiya ilə sərhəd məntəqələrini birləşdirən telefon xəttlərini kəsir. Lakin Azərbaycan Ordusunun Quba alayının zabiti Ağaəli Babazadənin rəhbərliyi altında bir neçə yüngül top və pulemyotla silahlanmış iki rota, 300 nəfərdən ibarət süvari eskadronu və kiçik jandarm dəstəsi stansiya yaxınlığında düşməni gözləyir. Belə ki, qarnizonu süvari patrullar xəbərdar etmişdirlər. Ancaq qüvvələr həddən artıq qeyri-bərabər idi. Həmdulla Əfəndinin könüllülər dəstəsindən savayı, kiminsə köməyə yetişəcəyinə ümid yox idi.

İlk toqquşma stansiyaya bir kilometr qalmış baş verir. Azərbaycanlılar Yalamadan zirehli qatarlara qarşı parovoz yola salır. Məqsəd qəza törədib dəmiryolunu sıradan çıxarmaq və qatarların önünü kəsməkdir. Lakin "III İnternasional"dan iki sərrast top atəşi ilə buxar maşınının qazanı partladılır. Parovoz sürətini azaldaraq qatara çatmamış dayanır, onu itələyə-itələyə ehtiyat yola keçirirlər. Bundan sonra ağır döyüş başlanır. Zirehli qatarlardan fuqas mərmilərlə azərbaycanlı topçuların mövqeləri, pulemyot dzotları dağıdılır. Qatarların şrapnel mərmilər və pulemyot atəşi ilə dəstək verdiyi rus desantı hücuma keçir.

Yalama qarnizonu bu hücuma iki saat davam gətirir. 350 döyüşçü son nəfəsinədək stansiyanı qoruyur. Sağ qalanlar partizan dəstələrinə qoşulmaq üçün geri çəkilir.

Rus desantı da döyüşdə ciddi itki verir. Məsələn, XI Qırmızı Ordunun məşhur komandirlərindən biri, 28-ci diviziyanın veteranı Nemıkin də bu döyüşdə ölür.

Döyüş barəsində jurnalist Arif Əliyev "Yalama" povestini yazmışdır.

Yalama döyüşü barədə 2018-ci ildə "Əsgərlər unudulanda ölürlər" adlı sənədli film çəkilmişdir.

• Sarvan döyüşü