Dəstək
Pulsuz Yükləmə və Məlumat Platforması

Təkamül psixologiyası — insan davranışının və psixoloji xüsusiyyətlərinin təkamül biologiyası və təbii seçmə prinsipləri əsasında izah edilməsini araşdıran psix

Təkamül psixologiyası

Vikipediya, azad ensiklopediya

Təkamül psixologiyası — insan davranışının və psixoloji xüsusiyyətlərinin təkamül biologiyası və təbii seçmə prinsipləri əsasında izah edilməsini araşdıran psixologiya sahəsidir. Bu yanaşmaya görə insanın emosiyaları, düşünmə formaları, sosial davranışları və qərarvermə mexanizmləri insanın təkamül tarixində formalaşmış adaptiv xüsusiyyətlərin nəticəsidir. Təkamül psixologiyası insan zehninin və davranışının biologiya, antropologiya, etologiya və koqnitiv psixologiya kimi müxtəlif elmi sahələrin kəsişməsində araşdırılmasını nəzərdə tutur.

Bu sahənin əsas məqsədi insan psixikasının hansı təkamül prosesləri nəticəsində formalaşdığını müəyyən etmək və bu xüsusiyyətlərin insanın sağ qalmasına və çoxalmasına necə təsir etdiyini izah etməkdir. Təkamül psixologiyası fərz edir ki, insan beynində mövcud olan bir çox psixoloji mexanizmlər qədim mühitlərdə yaranmış və minlərlə il ərzində təbii seçmə yolu ilə qorunub saxlanılmışdır.

Tarixi

Təkamül psixologiyasının nəzəri əsasları XIX əsrdə Çarlz Darvin tərəfindən irəli sürülmüş təkamül nəzəriyyəsinə dayanır. Darvin 1859-cu ildə nəşr olunan Növlərin mənşəyi əsərində canlıların təbii seçmə yolu ilə dəyişdiyini və uyğunlaşdığını göstərmişdir. Daha sonra o, 1872-ci ildə yazdığı İnsan və heyvanlarda emosiyaların ifadəsi adlı əsərində emosiyaların təkamül mənşəyini araşdırmışdır.

XX əsrin ikinci yarısında sosiobiologiya və davranış ekologiyası kimi sahələrin inkişafı təkamül psixologiyasının formalaşmasına mühüm təsir göstərdi. 1970–1980-ci illərdə təkamül psixologiyası müstəqil tədqiqat sahəsi kimi formalaşmağa başladı. Bu dövrdə bir sıra alimlər insan davranışını təkamül perspektivindən izah etməyə çalışdılar.

1990-cı illərdə bu sahə daha geniş inkişaf edərək psixologiyanın mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi. Təkamül psixologiyası xüsusilə ABŞ və Avropa universitetlərində geniş tədqiq olunmağa başladı.

Əsas prinsiplər

Təkamül psixologiyası bir neçə əsas nəzəri prinsipə əsaslanır.

Birinci prinsipə görə insan beynində müəyyən psixoloji mexanizmlər mövcuddur və bu mexanizmlər təbii seçmə nəticəsində formalaşmışdır. Bu mexanizmlər insanın ətraf mühitdə qarşılaşdığı problemləri həll etməsinə kömək edir.

İkinci prinsipə görə insan psixikası vahid və ümumi sistem deyil, müxtəlif funksiyalara xidmət edən çoxsaylı psixoloji modullardan ibarətdir. Bu modullar müəyyən adaptiv problemlərin həlli üçün təkamül prosesində formalaşmışdır.

Üçüncü prinsipə görə insan beyninin bir çox xüsusiyyətləri müasir mühit üçün deyil, daha qədim, ovçu-toplayıcı cəmiyyətlərin mühiti üçün uyğunlaşmışdır. Bu səbəbdən bəzən müasir sosial şəraitdə bu xüsusiyyətlər fərqli nəticələr verə bilər.

Adaptiv davranış

Təkamül psixologiyasında adaptiv davranış anlayışı mühüm yer tutur. Adaptiv davranış fərdin yaşadığı mühitə uyğunlaşmasına və onun sağ qalmasına kömək edən davranış formalarını ifadə edir. Bu davranışlar zamanla təbii seçmə nəticəsində formalaşır.

Məsələn, təhlükəni tez müəyyən etmək qabiliyyəti, sosial əməkdaşlıq, valideyn qayğısı və qrup daxilində qarşılıqlı yardım kimi davranışlar adaptiv xüsusiyyətlər hesab edilir. Bu davranışlar insanın həm fərdi, həm də sosial səviyyədə yaşamasına kömək edir.

Adaptiv davranış yalnız bioloji mexanizmlərlə deyil, həm də sosial və mədəni amillərlə əlaqəli şəkildə formalaşır. Bu səbəbdən təkamül psixologiyası insan davranışını izah edərkən həm bioloji, həm də sosial faktorları nəzərə alır.

Sosial davranış

Təkamül psixologiyası sosial münasibətlərin və qrup davranışlarının da təkamül mənşəyini araşdırır. İnsan cəmiyyətlərində əməkdaşlıq, altruizm və qarşılıqlı yardım kimi davranışlar geniş yayılmışdır.

Bu davranışların təkamül izahlarından biri qarşılıqlı altruizm nəzəriyyəsidir. Bu nəzəriyyəyə görə fərdlər bir-birinə kömək etməklə uzunmüddətli sosial əlaqələr yaradır və nəticədə hər iki tərəf fayda əldə edir.

Digər mühüm konsepsiya isə qohum seçimi nəzəriyyəsidir. Bu nəzəriyyəyə görə insanlar genetik cəhətdən yaxın olan qohumlarına daha çox yardım etməyə meyllidir. Bu davranış genlərin növbəti nəsillərə ötürülməsi ehtimalını artırır.

Cinsiyyət və reproduktiv strategiyalar

Təkamül psixologiyası kişilər və qadınlar arasında mövcud olan bəzi psixoloji fərqləri də təkamül perspektivindən izah edir. Bu yanaşmaya görə cinslər arasında fərqli reproduktiv strategiyalar formalaşmışdır.

Məsələn, bəzi tədqiqatlar göstərir ki, kişilər daha çox fiziki cazibədarlığa diqqət yetirir, qadınlar isə sosial status və resurslara daha çox əhəmiyyət verə bilər. Təkamül psixologiyasına görə bu fərqlər reproduktiv uğurun artırılması ilə bağlı adaptiv strategiyalar nəticəsində formalaşmışdır.

Tənqidlər

Təkamül psixologiyası elmi mühitdə geniş müzakirə və tənqidlərə də səbəb olmuşdur. Bəzi tədqiqatçılar bu sahənin insan davranışını həddindən artıq bioloji faktorlarla izah etdiyini iddia edirlər.

Digər tənqidlər isə təkamül psixologiyasının bəzi hipotezlərinin empirik olaraq yoxlanmasının çətin olması ilə bağlıdır. Təkamül prosesləri uzun zaman kəsiyində baş verdiyindən, bu proseslərin birbaşa müşahidəsi mümkün deyil.

Bununla yanaşı bir çox alimlər təkamül psixologiyasının insan davranışının bioloji və tarixi əsaslarını anlamaqda mühüm rol oynadığını qəbul edirlər.

Müasir tədqiqat istiqamətləri

Müasir dövrdə təkamül psixologiyası müxtəlif sahələrlə inteqrasiya olunaraq inkişaf edir. Bu sahəyə neyropsixologiya, genetika, koqnitiv elm və davranış ekologiyası kimi istiqamətlər daxildir.

Tədqiqatçılar insan beyninin strukturu, emosional reaksiyalar, sosial münasibətlər və qərarvermə mexanizmlərinin təkamül mənşəyini araşdırırlar. Bu tədqiqatlar insan davranışının bioloji əsaslarını daha yaxşı anlamağa kömək edir.

Həmçinin bax

Üst