Mali imperiyası

Tarixi dövlət
Mali imperiyası
təq. 1235 — 1670
Pul vahidi	qızıl
İdarəetmə forması	imperiya
Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Mali imperiyası — Qərbi Afrikada orta əsrlərdə mövcud olmuş böyük imperiyalardan biri. XIII əsrdə Mandinka xalqları tərəfindən yaradılmış və özünün ən qüdrətli dövründə Qərbi Afrikanın geniş ərazilərini əhatə etmişdir. İmperiyanın iqtisadi gücü əsasən qızıl və duz ticarətinə əsaslanırdı.

Mali imperiyasının əsası XIII əsrdə Sundiata Keita tərəfindən qoyulmuşdur. 1235-ci ildə Kirina döyüşündə Sosso imperiyası üzərində qələbədən sonra Sundiata Keita bölgədə öz hakimiyyətini möhkəmləndirmiş və Mali dövlətinin əsasını qoymuşdur.

XIV əsrdə Mali imperiyası ən qüdrətli dövrünü yaşamışdır. Bu dövrdə imperiyanın ərazisi Seneqal çayı hövzəsindən Niger çayının yuxarı axarlarına və Səhranın cənub hissələrinə qədər uzanırdı.

Mali hökmdarları, xüsusilə I Mansa Musa, imperiyanın zənginliyi və siyasi nüfuzunun artmasında mühüm rol oynamışdır. Mansa Musanın 1324–1325-ci illərdə Məkkəyə etdiyi həcc səfəri Mali imperiyasının zənginliyinin İslam dünyasında tanınmasına səbəb olmuşdur.

Mali imperiyasının iqtisadiyyatında transsəhra ticarəti mühüm yer tuturdu. İmperiyanın nəzarət etdiyi ərazilərdən böyük miqdarda qızıl çıxarılırdı. Qızıl əsasən duz, fil sümüyü, toxuculuq məhsulları və digər mallarla dəyişdirilirdi.

Timbuktu, Cenne və Qao kimi şəhərlər mühüm ticarət və mədəniyyət mərkəzlərinə çevrilmişdi.

İslamın yayılması ilə Mali imperiyasında elm və təhsil inkişaf etmişdir. Xüsusilə Timbuktu şəhəri İslam dünyasının mühüm elm mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. Şəhərdə çoxsaylı mədrəsələr və kitabxanalar fəaliyyət göstərirdi.

Mali imperiyasında şifahi tarix ənənəsi də geniş yayılmışdı. Qriot adlanan peşəkar tarixçilər və şairlər hökmdarların və dövlətin tarixini nəsildən-nəslə ötürürdülər.

XIV əsrin sonlarından etibarən imperiyada daxili siyasi çəkişmələr və taxt uğrunda mübarizə güclənmişdir. Eyni zamanda imperiyanın ucqar ərazilərində mərkəzi hakimiyyət zəifləməyə başlamışdır.

XV əsrdə Sonqay imperiyasının güclənməsi Mali imperiyasının ərazilərinin əhəmiyyətli hissəsinin itirilməsinə səbəb olmuşdur. Buna baxmayaraq, Mali dövləti daha bir neçə əsr ərzində regional siyasi qüvvə kimi mövcudluğunu davam etdirmişdir.