Malta Konstitusiyası

1960-cı illərin əvvəllərində Maltada müstəqillik hərəkatı güclənmişdir. 1961-ci ildə qəbul edilmiş "Qanunverici Məclis Konstitusiyası" (Qanunverici Şura) Maltaya daxili özünüidarəetmə hüququ versə də, xarici siyasət və müdafiə hələ də Britaniyanın nəzarəti altında idi. 1963-cü ilin iyulunda Londonda keçirilən "Malta Müstəqillik Konfransı"nda yeni konstitusiyanın layihəsi üzərində ciddi müzakirələr aparılmışdır.

Konstitusiya layihəsi ətrafında Leyborist Partiyası ilə Millətçi Partiya arasında kilsənin rolu və seçki sistemi ilə bağlı fikir ayrılıqları mövcud idi. Lakin 1964-cü ilin mayında keçirilmiş referendumda seçicilərin əksəriyyəti müstəqillik konstitusiyasının lehinə səs vermişdir. Həmin ilin sentyabrında Britaniya parlamenti tərəfindən təsdiqlənmiş sənəd 21 sentyabr 1964-cü ildə — Maltanın müstəqillik günündə qüvvəyə minmişdir.

Konstitusiya qəbul edildikdən sonra bir neçə mühüm dəyişikliyə məruz qalmışdır:

• 1974-cü il düzəlişi: Malta konstitusiyalı monarxiyadan çıxaraq Respublika elan edilmişdir. Kraliça II Elizabet dövlət başçısı statusunu itirmiş və onu Malta prezidenti əvəz etmişdir.
• 1987-ci il düzəlişi: Maltanın xarici siyasətdə "neytrallıq" statusu konstitusiyaya daxil edilmişdir.
• 2003-cü il düzəlişi: Maltanın Avropa İttifaqına daxil olması ilə əlaqədar milli qanunvericiliyin Aİ hüququ ilə adaptasiya edilməsi üçün dəyişikliklər edilmişdir.

Konstitusiyaya görə, Malta sülhə can atan neytral dövlət elan edilir. Ölkə bloklara qoşulmama siyasətinə sadiqdir və hər hansı hərbi ittifaqda iştirakdan imtina edir. Konstitusiya müddəaları ölkə ərazisində xarici hərbi bazaların və onların şəxsi heyətinin yerləşdirilməsini qadağan edir. Gəmiqayırma zavodları yalnız "ağlabatan vaxt və miqdar hüdudlarında" hərbi gəmilərin təmiri üçün istifadə edilə bilər və "iki fövqəldövlətin" (konkret ad çəkilməsə də, ABŞ və SSRİ nəzərdə tutulurdu) hərbi gəmiləri üçün tamamilə bağlıdır. Həmçinin, Konstitusiyada Britaniya kralı VI Georq tərəfindən faşizmə qarşı mübarizədə göstərdiyi qəhrəmanlığa görə Maltaya verilmiş Georgi xaçı haqqında xüsusi qeyd mövcuddur.

Konstitusiyaya görə, dövlət başçısı Prezidentdir. O, parlament tərəfindən 5 illik müddətə seçilir. Prezident Baş naziri və hökumətin digər üzvlərini təyin etməklə yanaşı, Ali Məhkəmənin sədrini, hakimləri və Baş prokuroru da təyin edir. Əgər prezident öz funksiyalarının öhdəsindən gələ bilmirsə və ya ləyaqətsiz davranış nümayiş etdirirsə, vəzifəsindən kənarlaşdırıla bilər.

İcraedici hakimiyyət hökumət tərəfindən həyata keçirilir. Prezident parlament çoxluğu partiyasının liderini Baş nazir təyin edir. Hökumət parlament qarşısında kollektiv məsuliyyət daşıyır.

Parlament funksiyalarını Nümayəndələr Palatası yerinə yetirir. Palata 5 il müddətinə proporsional seçki sistemi ilə birbaşa ümumi səsvermə yolu ilə seçilən 65 deputatdan (bəzi hallarda əlavə yerlər tətbiq oluna bilər) ibarətdir. 18 yaşına çatmış vətəndaşlar seçki hüququna malikdir. Parlament "Maltada sülhü, qaydanı və yaxşı idarəçiliyi" təmin etmək üçün qanunlar qəbul etməlidir. Yeganə əsas tələb qəbul edilən qanunların ölkə Konstitusiyasına zidd olmamasıdır.

Konstitusiya nəzarəti orqanı Konstitusiya Məhkəməsidir. Ümumi yurisdiksiya məhkəmələri sisteminə aşağıdakılar daxildir:

• Apellyasiya Məhkəməsi
• Cinayət İşləri üzrə Apellyasiya Məhkəməsi
• Mülki, Kommersiya və Cinayət məhkəmələri.

Bundan əlavə, kiçik xətalar və mülki mübahisələrə baxan magistratura məhkəmələri, habelə inzibati və əmək mübahisələri üzrə tribunallar fəaliyyət göstərir.

• 1974-cü il: Ən əhəmiyyətli düzəlişdir. Ölkə konstitusiyalı monarxiyadan (Britaniya kraliçası dövlət başçısı idi) respublika idarəetmə üsuluna keçmişdir.
• 1988-ci il: Prezidentin səlahiyyətləri genişləndirilmiş, müdafiə və xarici siyasət məsələlərinə məsul olan, Prezidentin rəhbərlik etdiyi partiyalararası orqan yaradılmışdır.
• 2007-ci il: İnsan hüquqları üzrə müvəkkil (Ombudsman) institutu konstitusiya səviyyəsində təsbit edilmişdir.
• 2020-ci il islahatları: Venesiya Komissiyasının tövsiyələri əsasında Prezidentin seçilməsi qaydası (iki üstdə üç səs çoxluğu ilə) və hakimlərin təyinatı prosesində mühüm demokratik dəyişikliklər edilmişdir.