Naxçıvan tarixi

Naxçıvan şəhərinin yerləşdiyi Naxçıvançay vadisində aparılmış arxeoloji tədqiqatlar ərazidə qədim məskunlaşmanın mövcudluğunu göstərir.

Naxçıvançayın sağ sahilində, müasir şəhər ərazisində yerləşən Naxçıvantəpədə aparılmış qazıntılar Neolitdən Eneolitə keçid dövrünün öyrənilməsi üçün material vermişdir. Yaşayış yerindən əldə edilmiş keramika nümunələrinin bir hissəsi Dalmatəpə mədəniyyəti ilə əlaqələndirilir. Zeynəb Quliyeva Naxçıvantəpəni Dalmatəpə mədəniyyətinin Cənubi Qafqazdakı şimal periferiyasının əsas mərkəzlərindən biri kimi qiymətləndirir.

Naxçıvan haqqında antik yazılı mənbələrdə müəyyən edilən məlumatlardan biri II əsrə aiddir. Klavdi Ptolemey şəhəri Naxouana formasında qeyd etmişdir.

Klifford Edmund Bosvort Naxçıvanı erkən xristianlıq dövründə Vaspurakan və ya Süniklə bağlı erməni inzibati bölgələri daxilində göstərir.

VII əsrin ortalarında ərəb qoşunlarının Cənubi Qafqaza yürüşləri zamanı Naxçıvan müsəlman hakimiyyəti altına keçmişdir. Osman ibn Əffanın xilafəti dövründə ərəb sərkərdəsi Həbib ibn Məsləmə şəhərin təslim olmasını sülh müqaviləsi əsasında qəbul etmişdir.

Erkən islam coğrafiya və tarix əsərlərində şəhərin adı Našawā formasında qeyd olunur. Sonrakı dövrlərdə Naḵjavān, Naḵčevān və Naqčevān formaları yayılmışdır.

Təxminən 900-cü ildə Baqratunilər Naxçıvanı qısa müddətə ələ keçirmiş, şəhər sonradan Məhəmməd ibn Əbu Sac tərəfindən geri alınmışdır. Sacilər növbəti təxminən üç onillik ərzində şəhərə nəzarət etmişlər.

X əsrdə Naxçıvan üzərində siyasi nəzarət müxtəlif regional qüvvələr arasında dəyişmişdir. Mənbələr bu prosesdə Şəddadilər, Salarilər və Rəvvadilər kimi sülalələrin iştirakını qeyd edir.

XI əsrdə Səlcuqilərin İranın şimal-qərbi və Cənubi Qafqaz istiqamətində genişlənməsi nəticəsində Naxçıvan onların siyasi hakimiyyət dairəsinə daxil olmuşdur.

XII əsrin ikinci yarısında Naxçıvan şəhəri xüsusilə inkişaf etmişdir. Kennet Allin Luterin araşdırmasına görə, Şəmsəddin Eldəniz Gəncəyə nəzarət etməzdən əvvəl Naxçıvanın hakimi olmuş, Eldənizlər sülaləsinin üzvləri şəhəri öz əsas dayaq məntəqələrindən biri hesab etmişlər.

XII əsrdə memar Əcəmi Naxçıvani şəhərdə fəaliyyət göstərmişdir. Aram Aşotoviç Kalantaryan Əcəmini Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinin banisi kimi təqdim edir.

Əcəminin adı Naxçıvanda qorunub saxlanılmış Yusif ibn Küseyir türbəsi və Möminə Xatun türbəsi ilə bağlıdır. Yusif ibn Küseyir türbəsi hicri 557-ci ilə (1161–1162), Möminə Xatun türbəsi isə 1186-cı ilə aid edilir.

1225-ci ildə Cəlaləddin Mənguberdinin bölgəyə yürüşü Eldənizlərin Naxçıvandakı hakimiyyətinin son mərhələsinə təsadüf etmişdir.

XIII əsrdə monqol yürüşləri Naxçıvana ağır zərər vurmuşdur. Bosvort Əlaəddin Ataməlik Cüveyninin məlumatlarına əsaslanaraq şəhərin monqollar tərəfindən dağıdıldığını və əhalisinin qırğına məruz qaldığını qeyd edir.

1253-cü ildə Naxçıvandan keçmiş Vilem Rubruk şəhərin əvvəlki dağıntılardan sonra böyük ölçüdə xarabalıq vəziyyətində olduğunu təsvir etmişdir.

Şəhər sonrakı dövrdə tədricən bərpa edilmişdir. Həmdullah Qəzvini 1339–1340-cı illərdə Naxçıvanı yenidən inkişaf etmiş yaşayış məntəqəsi kimi təsvir etmiş və şəhərdəki tikililərin əksəriyyətinin bişmiş kərpicdən olduğunu bildirmişdir.

Elxanilər hakimiyyətinin zəifləməsindən sonra Naxçıvan müxtəlif regional siyasi qüvvələrin hakimiyyəti altına keçmişdir. 1386-cı ildə şəhər Toxtamışın, ardınca Əmir Teymurun yürüşlərinə məruz qalmışdır. 1412-ci ildən Naxçıvan Qaraqoyunlular, 1468-ci ildən isə Ağqoyunlular dövlətinin tərkibində olmuşdur.

XVI–XVIII əsrlərdə bölgə Osmanlı imperiyası ilə Səfəvilər arasında uzunmüddətli siyasi və hərbi qarşıdurmaların təsirində olmuşdur.

Naxçıvan XVI və XVII əsrlərdə bu qarşıdurmanın birbaşa təsir etdiyi şəhərlərdən biri olmuşdur. Təkrar hərbi əməliyyatlar və hakimiyyət dəyişiklikləri şəhərə ciddi zərər vurmuşdur.

1664-cü ildə Naxçıvana gəlmiş Jan Batist Tavernye, 1673-cü ildə isə Jan Şarden şəhərin əvvəlki müharibələr nəticəsində böyük dağıntılara məruz qaldığını qeyd etmişlər.

Səfəvi hakimiyyətinin zəifləməsindən sonra Naxçıvan bir müddət Osmanlı hakimiyyətində olmuş, sonrakı mərhələlərdə yerli hakimlər Əfşar, Zənd və Qacar hökmdarlarının ali hakimiyyətini müxtəlif dövrlərdə qəbul etmişlər.

1747-ci ildə Nadir şahın ölümündən sonra yaranmış siyasi şəraitdə Naxçıvan xanlığı formalaşmışdır. Naxçıvan şəhəri xanlığın siyasi və inzibati mərkəzi olmuşdur.

Xanlığın idarəçiliyində Kəngərlilər əsas siyasi qüvvələrdən biri olmuşdur. Pyer Oberlinq Kəngərlilərin Naxçıvanın siyasi həyatında Səfəvilər dövründən etibarən iştirakını göstərir.

XVIII əsrin sonu və XIX əsrin əvvəllərində xanlıq Qacar dövləti ilə Rusiya imperiyası arasındakı Cənubi Qafqaz uğrunda mübarizənin təsirində olmuşdur.

Rusiya–Qacar müharibəsi (1826–1828)nin nəticəsi olan Türkmənçay müqaviləsi ilə İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Qacar dövlətindən Rusiya imperiyasına verilmişdir.

1828-ci ildən sonra Naxçıvan Rusiya imperiyasının inzibati sisteminə daxil edilmişdir. Keçmiş Naxçıvan xanlığının ərazisi 1828-ci ilin martında yaradılmış Erməni vilayətinin tərkibinə daxil edilmişdir.

10 aprel 1840-cı il inzibati islahatı əsasında Naxçıvan əyalətindən Naxçıvan qəzası yaradılmış və yeni inzibati bölgü 1 yanvar 1841-ci ildə qüvvəyə minmişdir. Naxçıvan şəhəri qəzanın mərkəzi olmuşdur. 1849-cu ildə İrəvan quberniyası yaradıldıqda Naxçıvan qəzası həmin quberniyanın tərkibinə daxil edilmişdir.

XIX əsrdə sənətkarlıq şəhərin iqtisadi həyatında mühüm yer tuturdu. Toxuculuq, xalçaçılıq, dəmirçilik, boyaqçılıq, dabbaqlıq və dulusçuluq Naxçıvanda yayılmış sənət sahələri sırasında idi.

XIX əsrin ikinci yarısında şəhərin ticarət, təhsil, nəqliyyat və ictimai həyatında dəyişikliklər baş vermişdir. 1864-cü ildə Tiflis–Naxçıvan teleqraf xətti istifadəyə verilmiş, XIX əsrin ikinci yarısında bölgəni Tiflis və İrəvanla birləşdirən şose yolları iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə təsir göstərmişdir.

Bosvortun verdiyi məlumata görə, 1896-cı ildə Naxçıvan şəhərinin əhalisi 7.433 nəfər idi. Şəhərin XIX əsr tarixinin müxtəlif aspektləri R. A. Məmmədovun Naxçıvan şəhərinə həsr olunmuş monoqrafiyasında ayrıca tədqiq edilmişdir.

1917-ci ildə Rusiya imperiyasının süqutu Cənubi Qafqazda hakimiyyət böhranı yaratmış və bu proses Naxçıvan şəhərinə və ətraf bölgəyə təsir göstərmişdir. 1918–1920-ci illərdə Naxçıvan bölgəsində azərbaycanlı və erməni siyasi-hərbi qüvvələri arasında qarşıdurmalar baş vermişdir.

Birinci Dünya müharibəsinin son mərhələsində Osmanlı hərbi qüvvələri Naxçıvan bölgəsində fəaliyyət göstərmiş, Mudros barışığından sonra bölgədən çəkilməyə başlamışdır.

1918-ci ilin sonlarında Araz vadisində qısamüddətli siyasi qurum meydana gəlmişdir. Azərbaycan tarixşünaslığında bu qurum əsasən Araz-Türk Cümhuriyyəti adı ilə təqdim edilir.

1919-cu ildə Naxçıvan və Şərurun idarə olunması Ermənistan Demokratik Respublikası, Azərbaycan tərəfi, yerli müsəlman siyasi-hərbi qüvvələri və Britaniya nümayəndələrinin iştirak etdiyi rəqabətli siyasi prosesin predmetinə çevrilmişdir.

28 iyul 1920-ci ildə sovet qoşunları Naxçıvana daxil olmuş və bölgədə sovet hakimiyyəti qurulmuşdur.

1921-ci ildə imzalanmış Moskva müqaviləsi və Qars müqaviləsi Naxçıvanın sonrakı siyasi statusunun formalaşmasında əsas hüquqi sənədlər olmuşdur. Moskva müqaviləsinin III maddəsində Naxçıvanın Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi təşkil etməsi nəzərdə tutulmuş, Qars müqaviləsinin V maddəsində həmin status təsdiqlənmişdir.

1923-cü ildə Naxçıvan Muxtar Diyarı yaradılmışdır. 9 fevral 1924-cü ildə Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin dekreti ilə Naxçıvan Muxtar Diyarı Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına çevrilmiş və Naxçıvan şəhəri muxtar respublikanın paytaxtı olmuşdur.

Sovet dövründə Bakı–İrəvan dəmir yolu üzərində yerləşməsi şəhərin nəqliyyat əlaqələrində rol oynamış, Naxçıvan sənaye mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir.

1967-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Naxçıvan filialı fəaliyyətə başlamışdır. 1972-ci ildə filialın bazasında Naxçıvan Dövlət Pedaqoji İnstitutu yaradılmış, Azərbaycan SSR Nazirlər Kabinetinin 29 dekabr 1990-cı il tarixli 584 nömrəli qərarı ilə institut Naxçıvan Dövlət Universitetinə çevrilmişdir.

17 noyabr 1990-cı ildə Naxçıvan şəhərində keçirilmiş sessiyada "Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası"nın adı dəyişdirilərək "Naxçıvan Muxtar Respublikası" adlandırılmışdır.

Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpasından sonra Naxçıvan şəhəri muxtar respublikanın paytaxtı statusunu saxlamışdır. 29 dekabr 1998-ci ildə təsdiq edilmiş Naxçıvan Muxtar Respublikasının Konstitusiyasının 9-cu maddəsində Naxçıvan şəhərinin paytaxt statusu təsbit edilmişdir.

2001–2003-cü illərdə şəhərin inzibati ərazi bölgüsündə dəyişikliklər aparılmışdır. 4 dekabr 2001-ci il tarixli qanunla Babək rayonunun Əliabad kənd inzibati ərazi dairəsi Naxçıvan şəhərinin tərkibinə verilmişdir. 15 mart 2002-ci il tarixli 273-IIQ nömrəli qanunla Əliabad kəndi qəsəbələr kateqoriyasına aid edilmiş və Əliabad kənd inzibati ərazi dairəsi Əliabad qəsəbə inzibati ərazi dairəsi adlandırılmışdır. 1 mart 2003-cü il tarixli 423-IIQ nömrəli qanunla Başbaşı, Daşduz və Qarğalıq qəsəbələri şəhərin ərazi vahidləri uçot məlumatından çıxarılmışdır.

9 iyun 2009-cu il tarixli qanunla Babək rayonunun Qaraçuq, Qaraxanbəyli və Tumbul kənd inzibati ərazi dairələri, onların tərkibindəki Bulqan, Hacıniyyət, Qaraçuq, Qaraxanbəyli və Tumbul kəndləri Naxçıvan şəhər inzibati ərazi vahidinin hüdudlarına daxil edilmişdir.

2009-cu ilin oktyabrında İslam Əməkdaşlıq Təşkilatına üzv dövlətlərin mədəniyyət nazirlərinin VI konfransında Naxçıvan şəhərinin 2018-ci il üçün İslam mədəniyyətinin paytaxtı elan olunması barədə qərar qəbul edilmişdir. 2018-ci ildə şəhər həmin statusu daşımışdır.

2026-cı ildə "Naxçıvan şəhərinin 2044-cü ilədək inkişafına dair Baş Planı" hazırlanmışdır. Plan Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin sifarişi ilə "Azərmemarlayihə" Dövlət Baş Layihə İnstitutu və "Chapman Taylor" şirkəti tərəfindən hazırlanmışdır. Həmin il Naxçıvan şəhərinin cənub-qərb hissəsində, Naxçıvan–Sədərək avtomobil yolunun cənubunda yerləşən 310 hektarlıq Naxçıvan Sənaye Parkının təməli qoyulmuşdur.

Naxçıvan şəhəri Naxçıvan Muxtar Respublikasının paytaxtıdır.