Qanadlı raket

Qanadlı raket – uçuş yolunun böyük hissəsində aerodinamik qaldırma qüvvəsi vasitəsilə havada qalan, pilotsuz və özüyeriyən idarə olunan raketdir. Qanadlı raketlər böyük döyüş başlığını və ya faydalı yükü böyük məsafələrə yüksək dəqiqliklə çatdırmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Müasir qanadlı raketlər yüksək səsəqədərki, səsdən sürətli və ya hipersəs sürətləri ilə hərəkət etmək, müstəqil naviqasiya olunmaq və qeyri-ballistik, həddindən artıq aşağı hündürlüklü trayektoriya üzrə uçmaq qabiliyyətinə malikdir.

Tarixçə

1909-cu ilə aid "Hava gəmisini məhv edən" (The Airship Destroyer) adlı Britaniya filmində "hava torpedosu" ideyası nümayiş etdirilmişdir; burada Londonu bombalayan hava gəmilərini vurmaq üçün naqilsiz idarə olunan uçan torpedalardan istifadə olunur.

1916-cı ildə amerikalı təyyarəçi Lourens Sperri trotil yükü, Sperri avtopilotu və barometrik hündürlük idarəetməsi ilə təchiz olunmuş kiçik biplan — "Hewitt-Sperry Automatic Airplane" adlı "hava torpedosu" hazırladı və patentləşdirdi. Bu təcrübələrdən ilhamlanan Birləşmiş Ştatlar Ordusu "Kettering Bug" adlı bənzər uçan bomba hazırladı. Almaniya da 1916-cı ildən başlayaraq "Siemens-Schuckert" tərəfindən istehsal edilən məsafədən idarə olunan hava planerləri ("Torpedogleiter") ilə sınaq uçuşları keçirmişdi.

Müharibələrarası dövrdə Böyük Britaniyanın Kral Aviasiya Qurumu (Royal Aircraft Establishment) 1920-ci illərdə bir neçə uçuş sınağından keçən "Larynx" (Long Range Gun with Lynx Engine) raketini hazırladı.

SSRİ-də Sergey Korolyov 1932-dən 1939-cu ilə qədər rakettəkanlı planer-bomba dizaynından istifadə edən "GIRD-06" qanadlı raket layihəsinə rəhbərlik etdi. 06/III (RP-216) və 06/IV (RP-212) modifikasiyaları giroskopik yönləndirmə sistemlərinə malik idi. Aparatın 28 km hündürlüyə qalxması və 280 km məsafəyə süzməsi nəzərdə tutulmuşdu, lakin 1934 və 1936-cı illərdəki sınaq uçuşlarında yalnız 500 metr hündürlüyə çatıldı.

1944-cü ildə, İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Almaniya ilk döyüşə hazır qanadlı raketləri tətbiq etdi. Çox vaxt uçan bomba adlandırılan V-1 giroskopik yönləndirmə sisteminə malik idi və sadə döyünən reaktiv mühərriklə hərəkətə gətirilirdi; bu mühərrikin çıxardığı səs ona "vızıltılı bomba" və ya "doodlebug" ləqəbini qazandırmışdı. Raketin dəqiqliyi yalnız çox böyük hədəflərə (şəhərin ümumi ərazisinə) qarşı istifadə üçün kifayət edirdi, 250 km uçuş məsafəsi isə eyni faydalı yükü daşıyan bombardmançı təyyarəninkindən xeyli az idi. Əsas üstünlükləri sürət (baxmayaraq ki, dövrün pərvanəli qırıcılarını üstələmək üçün kifayət etmirdi) və birdəfəlik istifadə üçün əlverişli olması idi. V-1-in istehsal xərci oxşar ölçülü döyüş başlığına malik V-2 səsdən sürətli ballistik raketinin dəyərinin kiçik bir hissəsini təşkil edirdi. V-2-dən fərqli olaraq, V-1-in ilkin tətbiqi bombardmanlara qarşı həssas olan stasionar buraxılış rampaları tələb edirdi. Nasist Almaniyası 1943-cü ildə ibtidai havadan buraxılan qanadlı raket sayıla biləcək "Mistel" kompozit təyyarə proqramını da işləyib hazırladı; burada idarə olunan qırıcı tipli təyyarə hədəfə yaxınlaşarkən buraxılmaq üçün partlayıcı maddə ilə doldurulmuş idarəolunmaz bombardmançı ölçülü təyyarənin üzərinə bərkidilirdi. Müharibənin sonuna yaxın V-1-in bombardmançı təyyarələrdən buraxılan variantları məhdud şəkildə istifadə edildi, bu qabaqcıl V-1 konstruksiyası isə amerikalı tərəfindən tərs mühəndisliklə kopyalanaraq "Republic-Ford JB-2" qanadlı raketi kimi istehsal olundu.

İkinci Dünya Müharibəsindən dərhal sonra Birləşmiş Ştatlar Hərbi Hava Qüvvələrinin, təklif olunan qanadlı raketlər də daxil olmaqla, 21 müxtəlif idarə olunan raket layihəsi var idi. 1948-ci ilə qədər bu layihələrdən dördü istisna olmaqla, hamısı ləğv edildi: "Air Materiel Command Banshee", "SM-62 Snark", "SM-64 Navaho" və "MGM-1 Matador". "Banshee" konstruksiyası "Afrodita" əməliyyatına (Operation Aphrodite) bənzəyirdi; "Afrodita" kimi o da uğursuzluqla nəticələndi və 1949-cu ilin aprelində ləğv edildi. Eyni vaxtda ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin "Bumblebee" əməliyyatı təxminən 1946-cı il iyunun 1-dən 1948-ci il iyulun 28-dək Şimali Karolinanın Topseyl adasında həyata keçirildi. "Bumblebee" ABŞ hərbçilərinin digər raket layihələrinə təsir göstərən konsepsiya sınaq texnologiyalarını ortaya qoydu.

Soyuq müharibə dövründə həm Birləşmiş Ştatlar, həm də Sovet İttifaqı ilk qanadlı raketləri qurudan, sualtı qayıqlardan və təyyarələrdən tətbiq edərək bu konsept üzərində daha da geniş sınaqlar apardılar. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin sualtı qayıqlar üçün nəzərdə tutulmuş raket layihəsinin əsas nəticəsi V-1 bazasında hazırlanan, lakin "Allison J33" reaktiv mühərriki ilə işləyən "SSM-N-8 Regulus" raketi oldu. "Regulus" silahlanmaya qəbul edilsə də, raketin buraxılması və hədəfə yönləndirilməsi üçün sualtı qayığın su üzünə çıxmasını tələb etməyən, sualtı qayıqlardan buraxılan ballistik raketlərin yaranması ilə istifadədən çıxarıldı.

Birləşmiş Ştatlar Hərbi Hava Qüvvələrinin ilk döyüşə hazır "yer-yer" tipli raketi konsepsiya baxımından V-1-ə bənzəyən, qanadlı, mobil və nüvə başlığı daşıya bilən "MGM-1 Matador" oldu. Raketlərin xaricdə yerləşdirilməsinə 1954-cü ildə, əvvəlcə Qərbi Almaniyada, daha sonra isə Çin Respublikasında (Tayvan) və Cənubi Koreyada başlandı. 1956-cı il noyabrın 7-də ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri Qərbi Almaniyada Varşava Müqaviləsi Təşkilatı ölkələrindəki hədəfləri vurmaq qabiliyyətinə malik "Matador" bölmələrini gündəlik stasionar məntəqələrindən əvvəlcədən elan olunmamış pərakəndə buraxılış mövqelərinə keçirdi. Bu həyəcan siqnalı 1956-cı il Macarıstan inqilabını yatıran Sovet qoşunlarının Macarıstana hücumunun yaratdığı böhrana cavab idi.

1957–1961-ci illər arasında Birləşmiş Ştatlar "SLAM" (Supersonic Low Altitude Missile) adlı nüvə mühərrikli qanadlı raket hazırlamaq üçün iddialı və yaxşı maliyyələşdirilən bir proqram həyata keçirdi. Bu raket düşmənin radarından yayınaraq 3 Max-dan yüksək sürətlə uçmaq və düşmən ərazisi üzərindəki marşrutu boyu hidrogen bombaları atmaq üçün layihələndirilmişdi. Konsepsiyanın doğruluğu sübut olunsa və 500 meqavatlıq mühərrikin 1961-ci ildə uğurlu sınaq yürüşü baş tutsa da, uçuşa yararlı heç bir aparat tamamlanmadı. Layihə son olaraq qitələrarası ballistik raketlərin (QBR) inkişafı xeyrinə ləğv edildi.

Quru hədəfləri üçün ballistik raketlərə üstünlük verilsə də, ağır nüvə və adi döyüş başlıqlı qanadlı raketlər SSRİ tərəfindən Birləşmiş Ştatların təyyarədaşıyan zərbə qruplarını məhv etmək üçün əsas silah kimi görülürdü. Bu silahları daşımaq və dənizdə ABŞ zərbə qruplarını izləmək üçün böyük sualtı qayıqlar (məsələn, "Echo" və "Oscar" sinifləri) işlənilib hazırlandı, eləcə də böyük bombardmançı təyyarələr (məsələn, "Backfire", "Bear" və "Blackjack" modelləri) havadan buraxılan qanadlı raket (ALCM) konfiqurasiyasında bu silahlarla təchiz edildi.

Növlərinə görə qanadlı raketlər

Qanadlı raketlər faydalı yükün/döyüş başlığının ölçüsünə, sürətə, uçuş məsafəsinə və buraxılış platformasına görə təsnif edilə bilər. Tez-tez eyni raketin müxtəlif buraxılış platformaları üçün variantları istehsal olunur (məsələn, havadan və sualtı qayıqdan buraxılan versiyalar). Yönləndirmə sistemləri raketlərə görə dəyişir. Qanadlı raketlər müxtəlif naviqasiya sistemlərindən biri ilə (ətalətli naviqasiya, TERCOM və ya peyk naviqasiyası) təchiz edilə bilər. Daha böyük qanadlı raketlər həm adi, həm də nüvə döyüş başlığı daşıya bildiyi halda, daha kiçik olanlar yalnız adi döyüş başlıqları daşıyır.

Hipersəs

Hipersəs qanadlı raketi səs sürətindən ən azı beş dəfə bərk (5 Max) hərəkət edir.

3M22 Zircon (>1000–1500 km) — gəmiəleyhinə raket
ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) — Fransa tərəfindən hazırlanan, birbaşaaxınlı reaktiv mühərrikli (scramjet) raket
/ BrahMos-II (≈800–1500 km) — Hindistan və Rusiyada işlənilmə mərhələsində olan raket
CJ-1000 — birbaşaaxınlı reaktiv mühərrikli gəmiəleyhinə/quru hədəflərinə zərbə raketi
Hycore (Cənubi Koreya)
HSTDV — birbaşaaxınlı reaktiv mühərrikli nümayiş aparatı. Müdafiə Tədqiqatları və İşləmələri Təşkilatı (DRDO) tərəfindən hipersəs uzaqməsafəli qanadlı raketlər üçün daşıyıcı aparat kimi hazırlanır.
ET-LDHCM — DRDO tərəfindən hazırlanan uzaqməsafəli raket
Hyfly-2 — Boeing tərəfindən hazırlanan və ilk dəfə "Sea Air Space 2021" sərgisində nümayiş etdirilən havadan buraxılan raket
Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) — DARPA tərəfindən hazırlanan, döyüş başlığı olmayan və hədəfi məhv etmək üçün toqquşma anındakı kinetik enerjisindən istifadə edən, birbaşaaxınlı reaktiv mühərrikli, havadan buraxılan raket
Hypersonic Air Launched Offensive Anti-Surface (HALO) — ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri üçün "Offensive Anti-Surface Warfare Increment 2" (OASuW Inc 2) proqramı çərçivəsində hazırlanan havadan buraxılan gəmiəleyhinə raket
Hypersonic Attack Cruise Missile (HACM) — ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən istifadəsi planlaşdırılan raket
/ SCIFiRE — "Southern Cross Integrated Flight Research Experiment" (SCIFiRE) ABŞ Müdafiə Nazirliyi ilə Avstraliya Müdafiə Nazirliyinin 5 Max sürətli, birbaşaaxınlı reaktiv mühərrikli raket üçün birgə proqramıdır. 2021-ci ilin sentyabrında ABŞ Müdafiə Nazirliyi Boeing, Lockheed Martin və Raytheon Missiles & Defense şirkətlərinə İlkin Layihə İcmalı müqavilələri təqdim etmişdir.
YJ-19 — birbaşaaxınlı reaktiv mühərrikli gəmiəleyhinə raket

Səsdən sürətli

Bu raketlər adətən düzaxınlı reaktiv mühərriklərdən istifadə edərək səs sürətindən daha bərk hərəkət edirlər. Uçuş məsafəsi adətən 100–500 km təşkil edir, lakin daha böyük də ola bilər. Yönləndirmə sistemləri müxtəlifdir.

ASALM US ALCM prototipi, hipersəsli Max 5.5 sürətində sınaq uçuşu keçirilib
3M-51 Alfa (250 km, Max 2.5)
Air-Sol Moyenne Portée (300–500+ km, Max 3) – məsafədən zərbə endirən nüvə raket sistemi
ASM-3 (400 km, Max 3+)
Blıskavka (100–370 km) – Artem Luç Pivdenmaş
/ BrahMos (290–800 km, Max 3)
CX-1 (280 km, Max 3)
CJ-100 / DF-100 (2000–3000 km, Max 5)
Fətah-lll (300 km, Max 3 – 4)
/ / FC/ASW (hazırlanma mərhələsindədir) – transmilli qanadlı raket proqramı
Hsiung Feng III (100–150 km, Max 3.5)
Hyunmoo-3D (1500 km, Max 1.2)
X-20 (380–600 km, Max 2)
X-31 (25–110 km, Max 3.5)
X-32 (600–1000 km, Max 4.6)
/ X-80 (3000–5000 km, Max 3)
/ P-270 Moskit (120–250 km, Max 2–3) /
/ P-500 Bazalt (550 km, Max 3+) /
/ P-700 Granit (625 km, Max 2.5+) /
/ P-800 Oniks / X-61 (600–800 km, Max 2.6) /
/ P-1000 Vulkan (800 km, Max 3+) /
YJ-12 (250–400 km, Max 4)
YJ-18 (220–540 km, Max 3)
YJ-91 (15–120 km, Max 3.5)
Yun Feng (1200–2000 km, Max 3)
SSM-N-9 Regulus II (1852 km, Max 2)

Qitələrarası

Burya (8,500 km) (1960-cı ildə ləğv edilib)
MKR (8,000 km)
RSS-40 Buran (8,500 km) (1957-ci ildə ləğv edilib)
SLAM (1964-cü ildə ləğv edilib)
SM-64 Navaho (1958-ci ildə ləğv edilib)

Uzun mənzilli səs altı

Çin, Fransa, Hindistan, İran, İsrail, Yaponiya, Şimali Koreya, Rusiya, Cənubi Koreya, Ukrayna və Birləşmiş Ştatlar bir neçə uzaqmənzilli səsdən yavaş qanadlı raket hazırlayıblar. Bu raketlərin mənzili 1 000 kilometrdən çoxdur və saatda təxminən 800 kilometr sürətlə uçurlar. Onların uçuş kütləsi adətən təxminən 1 500 kiloqram təşkil edir və həm adi, həm də nüvə döyüş başlığı daşıya bilirlər. Bu raketlərin əvvəlki versiyalarında inersial naviqasiyadan istifadə olunurdu; sonrakı versiyalarda isə daha dəqiq TERCOM və DSMAC sistemlərindən tətbiq olunur. Ən son versiyalar isə peyk naviqasiyasından istifadə edə bilir.

3M-54 Kalibr (4 500 km-ə qədər)
AGM-86 ALCM (1 100-dən >2 400 km-ə qədər)
AGM-129 ACM (3 450-dən 3 700 km-ə qədər)
AGM-181 LRSO (>2 500 km)
BGM-109 Tomahawk (1 700 km-ə qədər)
BGM-109G Quru Bazalı Qanadlı Raket (2 500 km)
X-55 (3 000 km) və X-65
X-101 (4 500–5 500 km)
İskander-K (3 500 km-dən az olmayaraq)
Hwasal-1 (1 500–2 000 km)
Hwasal-2 (> 2 000 km)
RK-55 (3 000 km)
Nirbhay (1 500 km-ə qədər)
MdCN (1 400 km-ə qədər)
Paveh (1 650 km)
Hoveyzeh (1 350 km)
Abu Mahdi (1 000 km-dən çox)
Fatah-V (1 000 km)
Quds 1 Husi
Hsiung Feng IIE (600–1 200 km)
Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1 500 km)
Type 12 SSM (1 500 km, işlənmə mərhələsindədir)
MGM-13 Mace
DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km)
Popeye Turbo SLCM
/ Dərin Yüksək Dəqiqlikli Zərbə İmkanı DPSC (2 000 km-dən çox, işlənmə mərhələsindədir) , "Trinity House" Razılaşmasının tərkib hissəsi.
FP-5 Flamingo (3 000 km)

Qitələrarası

9M730 Burevestnik
SM-62 Snark (10 200 km)

Orta mənzilli səs altı

Bu səs altı raketlər 300 km ilə 1000 km arasında mənzilə malikdir.

AGM-158 JASSM (370–1900 km)
AGM-158C LRASM (370 km)
Atmaca
Babur (290–900 km)
Harbah (250–450 km)
Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km)
Hsiung Feng IIE (600–2000 km)
Hyunmoo-3 (1500 km-dək məsafədə)
İsgəndər 9K720
Geran-5(1000 km)
KD-63
NASM-MR
/ / Taurus KEPD 350 (500+ km)
Kh-50 (Kh-SD) və Kh-101 Kh-65 növləri
MGM-1 Matador (700 km)
Raad (350 km)
Raad-II (600 km)
Raad (360 km)
SOM (SOM B Blok I) – 500 km, 1500 km və 2500 km versiyaları (seriyalı istehsalda 350 km mənzil, işlənmə mərhələsində 500+ km mənzil)
SSM-N-8 Regulus (926 km)
/ / P-5 Pyatyorka (450–750 km)
S8000 Banderol
/ Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Max 0.65)
Type 12 SSM (1000 km-dək olan versiya işlənmə mərhələsindədir)
Ya-Ali (700 km)
Zarb (320 km)
Raqnarök (926 km)
Narwhal (680 km)
Taimoor (600 km)
Lanka (600 km)
Destinus RUTA (450 km)