| Yuxarı Avstriya | |||||
|---|---|---|---|---|---|
 | |||||
| |||||
| 48°12′ şm. e. 14°00′ ş. u.HGYO | |||||
| Ölkə |
| ||||
| İnzibati mərkəz | Lins | ||||
| Tarixi və coğrafiyası | |||||
| Sahəsi |
| ||||
| Hündürlük | 343 m | ||||
| Əhalisi | |||||
| Əhalisi |
| ||||
| Rəqəmsal identifikatorlar | |||||
| ISO kodu | AT-4 | ||||
| Rəsmi sayt | |||||
 | |||||
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |||||
Yuxarı Avstriya (alm. Oberösterreich; bavariya almancası: Obaöstareich; çex. Horní Rakousy) — Avstriyanın doqquz federal əyalətindən biridir. Paytaxtı Lints şəhəridir. Yuxarı Avstriya Almaniya və Çexiya ilə, həmçinin Avstriyanın Aşağı Avstriya, Ştiriya və Salzburq əyalətləri ilə həmsərhəddir. Ərazisi 11.982 km², əhalisi isə təxminən 1,49 milyon nəfərdir. Bu göstəricilərə görə Yuxarı Avstriya ölkənin ərazi baxımından dördüncü, əhali baxımından isə üçüncü ən böyük əyalətidir.
Tarixi
Roma dövrü
Roma imperiyası dövründə müasir Yuxarı Avstriyanın Dunay çayından cənubda yerləşən hissələri Noricum vilayətinə daxil idi. Xalqların köçü dövründə bölgə müxtəlif german tayfalarının hücumlarına məruz qaldı.
Orta əsrlər
Erkən orta əsrlərdə Avarlar və Slavyanların qərbə doğru genişlənməsi nəticəsində onların təsiri Enns çayına qədər çatmışdı. Müasir Yuxarı Avstriyanın qərb hissələri isə qədim Bavariya hersoqluğunun tərkibində idi.
788-ci ildə Bavariya Karolinqlərin hakimiyyəti altına keçdi. Avar müharibələri zamanı Karolinqlərin nəzarəti daha da şərqə doğru genişləndi və nəticədə Avar markası yaradıldı. 843-cü ildə bağlanan Verdun müqaviləsindən sonra bölgə Şərqi Frank krallığının tərkibinə daxil oldu. X əsrin birinci yarısında ərazi tez-tez Macar hücumlarına məruz qalırdı. Yalnız Lexfeld döyüşündən sonra bölgə sabitləşdirildi və Müqəddəs Roma imperiyası daxilində Bavariya hersoqluğunun bir hissəsinə çevrildi.
Orta əsrlərdə Yuxarı Avstriyanın böyük hissəsi Traungau qraflığına aid idi. 1156-cı ildə Avstriya markası Babenberqlər sülaləsinin hakimiyyəti altında hersoqluq statusu aldı. XIII əsrin ortalarından etibarən bölgə “Enns çayının yuxarısındakı knyazlıq” (alm. Fürstentum ob der Enns) adı ilə tanınmağa başladı.
XIII əsrin sonlarında Habsburqlar Avstriya hersoqluğu üzərində hakimiyyət qurdu. 1453-cü ildə isə Avstriya hersoqluğu Avstriya arxhersoqluğuna çevrildi və Yuxarı Avstriya bu siyasi qurumun tərkibinə daxil oldu.
Erkən yeni dövr
1490-cı ildə Enns çayının yuxarısında yerləşən və mərkəzi Lints olan ərazi müəyyən muxtariyyət əldə etdi. XVI əsrin ortalarında bölgədə Protestantlıq geniş yayılmışdı və əhalinin əksəriyyəti protestant idi.
1618–1648-ci illərdə baş vermiş Otuzillik müharibə və Əks-Reformasiya siyasəti bölgəyə ciddi təsir göstərdi. XVII əsrin əvvəllərində Yuxarı Avstriya bir müddət Bavariyanın nəzarəti altında qaldı.
1779-cu ildə bağlanmış Teşen müqaviləsi nəticəsində Innviertel bölgəsi Bavariyadan alınaraq Yuxarı Avstriyaya birləşdirildi. Napoleon müharibələri zamanı isə ərazi bir neçə dəfə Fransa ordusu tərəfindən işğal edildi.
Müasir dövr
1804-cü ildə Avstriya imperiyası yaradıldıqdan sonra Yuxarı Avstriya imperiyanın tərkibinə daxil edildi. 1867-ci ildə Avstriya-Macarıstan dual monarxiyası yaradıldıqda da bölgə Avstriya hissəsinin — Sisleytaniyanın tərkibində qaldı.
1918-ci ildə Avstriya-Macarıstan imperiyası dağıldıqdan sonra “Yuxarı Avstriya” adı rəsmi şəkildə qəbul edildi. 1938-ci ildə Nasist Almaniyası tərəfindən Avstriyanın ilhaqından sonra bölgə Reichsgau Oberdonau adlı inzibati vahidə çevrildi. Bu dövrdə Adolf Hitlerin doğulduğu Braunau am İnn şəhəri də Yuxarı Avstriyanın tərkibində idi.
1945-ci ildə İkinci Dünya müharibəsi başa çatdıqdan sonra Yuxarı Avstriya ABŞ və SSRİ işğal zonalarına bölündü. Daha sonra yenidən vahid Avstriya dövlətinin tərkibinə qaytarıldı.
Coğrafiyası
Yuxarı Avstriya əsasən Alp dağlarının şimal hissəsində yerləşir. Əyalətin cənub hissəsi dağlıq, şimal hissəsi isə düzənlikdir. Bölgənin ən mühüm çayı Dunay çayıdır.
Əyalət daxilində yerləşən Saltskammerqut bölgəsi gölləri və dağ mənzərələri ilə məşhurdur. Hallştatt kəndi isə UNESCO Dünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir.
İqtisadiyyatı
Yuxarı Avstriya Avstriyanın ən inkişaf etmiş sənaye bölgəsidir. Burada metallurgiya, maşınqayırma, kimya və avtomobil sənayesi geniş inkişaf etmişdir. Əyalət Avstriyanın ixracının təxminən dörddə birini təmin edir.
Lints şəhərində yerləşən iri sənaye müəssisələri ölkə iqtisadiyyatında mühüm rol oynayır. Bundan başqa kənd təsərrüfatı və turizm də regionun iqtisadiyyatında əhəmiyyətli yer tutur.
Mədəniyyət
Yuxarı Avstriya zəngin musiqi və memarlıq irsinə malikdir. Bölgədə çoxsaylı orta əsr qalaları, barokko kilsələri və tarixi şəhərlər yerləşir.
Əyalət həmçinin xalq musiqisi və ənənəvi Avstriya festivalları ilə tanınır. Dunay boyunca yerləşən şəhərlər turizm baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Demoqrafiyası
1 yanvar 2021-ci il tarixinə olan məlumata görə, ştatda 1.495.608 nəfər yaşayırdı ki, onlardan 107.318 nəfəri (7.17 faiz) Avropa Birliyi/Avropa İqtisadi Bölgəsi/İsveçrə/Böyük Britaniya vətəndaşı, 96.623 nəfəri (6.46 faiz) isə üçüncü ölkə vətəndaşı idi.
Yuxarı Avstriyalıların əksəriyyəti Xristiandır. 2001-ci ildə əhalinin 79,4 faizi hələ də Roma Katolik kilsəsinə mənsub idi, təxminən 4,4%-i Evangelist Lüteran Kilsəsinin üzvləri, 4,0%-i Müsəlman və 8,8%-i heç bir etiqada malik deyildi. 2020-ci ilin sonuna qədər katoliklərin nisbəti 62-yə düşmüşdü. faiz təşkil edirdi, protestantların müvafiq nisbəti isə Yuxarı Avstriya əhalisinin təxminən 3,1 faizini təşkil edirdi.
2021-ci ildə keçirilən son siyahıyaalmada insanların 73,4%-i xristian, əksəriyyəti katolik, təxminən 7,4%-i İslam dininə, 17,3%-i isə heç bir dinə etiqad etmirdi. 2022-ci ilin sonuna qədər katoliklərin nisbəti 58,9%-ə düşüb və əhalinin təxminən 3%-i Avstriyanın milli Lüteran kilsəsinin üzvləri idi. 2023-cü ilin sonunda 1,53 milyon əhalinin 800.000-i katolik, 43.847-si və ya təxminən 3%-i protestant idi.
Əhalinin inkişafı
İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Yuxarı Avstriya bir milyon qaçqın qəbul etdi. Yüz minlərlə insan quru cəbhəsinin hər iki tərəfindən qaçarkən Sovet və Amerika orduları Yuxarı Avstriyanı işğal etdi.
| Tarixi əhali | ||
|---|---|---|
| İl | Əh. | ±% |
| 1869 | 736,856 | — |
| 1880 | 760,091 | +3.2% |
| 1890 | 786,496 | +3.5% |
| 1900 | 810,854 | +3.1% |
| 1910 | 853,595 | +5.3% |
| 1923 | 876,698 | +2.7% |
| 1934 | 902,965 | +3.0% |
| 1939 | 927,583 | +2.7% |
| 1951 | 1,108,720 | — |
| 1961 | 1,131,623 | — |
| 1971 | 1,229,972 | — |
| 1981 | 1,269,540 | — |
| 1991 | 1,333,480 | — |
| 2001 | 1,376,797 | — |
| 2011 | 1,413,762 | — |
| 2021 | 1,504,237 | — |
| Mənbə: Censuses | ||
- Əlifba sırasına görə inzibati vahidlər
- Yuxarı Avstriya