Ərəb-Sasani müharibələri

Ərəb-Sasani müharibələri — 633–651-ci illər arasında Raşidi xilafəti ilə Sasabilər imperiyası arasında baş vermiş döyüşlərin ümumi adı.

İslamdan əvvəl ərəblərlə Sasanilər arasında yaxın münasibətlər olsa da, İslamın gəlişindən sonra bu vəziyyət dəyişmişdi. Belə ki, Bizans-Sasani müharibəsi (603–628) vaxtı məkkəlilər Sasanilər dəstəkləmiş, Məhəmməd və tərəfdarları isə Sasaniləri "alova sitayiş edən müşriklər" adlandırmış, Bizanslıları özlərinə yaxın bilmiş və onların qələbə qazanmasına sevinmişdilər.

İslamın Ərəbistan yarımadasına yayılmasından sonra Sasanilərin nəzarəti altında olan Oman, Yəmən və Bəhreyn kimi yerlər İslamlaşmış və ya İslam hakimiyyətini qəbul etmişdilər. Məhəmməd məktub yazaraq Ərəbistan yarımadasındakı Sasani tərəfdarı liderləri öz tərəfinə çəkməyə nail olmuşdu. Bu şəxslərdən biri olan Sasanilərin əl-Əhsa (Bəhreyn) valisi əl-Munzir müsəlman olmasa da, İslam hakimiyyətini qəbul etmişdi. Yəməndə isə diplomatiya daha uğurlu olmuş, buradakı Sasani tərəfdarı liderlər müsəlman olmuşdular.

İslam mənbələrinə görə Məhəmməd təkcə Ərəbistan yarımadasındakı liderlərə deyil, Sasani hökmdarı Əbrəvizə (II Xosrov) məktub göndərmiş və onu İslama dəvət etmişdi. Məhəmməd tərəfindən yazılan məktubun bir digər versiyasına görə (Bəlami versiyası), məktubun üslubu sərt olmuş və məktub bu cümlə ilə bitmişdi:

Əgər İslamı qəbul etsən, nicat taparsan (xilas olarsan). Əks halda, Allah və Onun Elçisi ilə müharibəyə hazırlaş. Çünki O (Allah) müharibədən yorulmaz.

A. İ. Kolesnikova görə Məhəmmədin yazdırdığı bu məktublar arasındakı fərq əslində onun II Xosrova iki fərqli məktub göndərməsindən qaynaqlanmışdı. İlk məktub hələ Sasanilərin güclü olduqları dövrdə, yəni hicri 6-cı ildə yazılmışdı. Bu məktubda Məhəmməd II Xosrova "Farsların böyüyü" deyə xitab etmiş və müharibə ilə təhdid etməmişdi. İkinci məktubda isə Məkəmməd II Xosrova "Hörmüz oğlu Əbrəviz" deyə xitab etmiş və onu açıqca müharibə ilə hədələmişdi. A. İ. Kolesnikov məktubunun ikinci variantının (Bəlami versiyası) 628-ci ilə, yəni Sasanilərin müharibədə çətin vəziyyətə düşdükləri dövrə aid olduğunu irəli sürmüşdü.

Məhəmmədin məktubu oxuyan II Xosrov bərk qəzəblənmiş və məktubu cırmışdı. Bu hadisədən xəbər tutan Məhəmmədin isə ona bəddua etdiyi mənbələrdə qeyd olunmuşdu. Lakin bu məlumatlara baxmayaraq, Sasanilər imperiyasında baş vermiş taxt dəyişikliyindən sonra hakimiyyətə gələn Kraliça Boranduxtun müsəlmanlarla müharibə etmək istəmədiyi üçün Məhəmmədə hədiyyələr göndərdiyi, Məhəmmədin də bu hədiyyələri qəbul etdiyi Təbəri və Tirmizi tərəfindən nəql edilmişdi. Bu halda, II Xosrov dövründə gərginləşən münasibətlərin kraliçanın müdaxiləsi ilə müəyyən müddət ərzində yumşaldığını söyləmək mümkündür. Həqiqətən də, həm İslam, həm də Mazdaist mənbələrin hamısı Məhəmməd dövründə Sasanilərlə ərəblər arasında ciddi bir qarşıdurmanın baş vermədiyi fikrində həmrəydilər.

Sasanilərə qarşı başlanan müharibə (Bizansa və digər ölkələrə qarşı aparılan müharibələrdə olduğu kimi) ərəblər tərəfindən "İslam dininin yayılmasının hər bir müsəlmanın vəzifəsi olması" prinsipinə əsaslandırılmışdır. Məlum olduğu kimi, Məhəmməd Bizans üzərinə yürüşlər təşkil etmiş, hətta vəfatından dərhal əvvəl yeni bir yürüşün hazırlıqlarına rəhbərlik etmişdir. Xəlifə Əbu Bəkr hakimiyyətə gələn kimi müsəlmanları Dəməşqə ediləcək yürüşə qoşulmağa çağırmış və onlara Tövbə surəsinin müsəlmanları "yaxınlıqlarındakı inkarçılarla vuruşmağa" səsləyən 29-cu və 123-cü ayələrinin məzmununu xatırlatmışdır.

III Yəzdigird (628–651) ərəb elçilərindən bu müharibəni niyə başlatdıqlarını soruşduqda, elçilər cavab vermişlər ki, onlara Allah və Rəsulu tərəfindən bir vəzifə verilmişdir; bu vəzifə bütün dünyanı İslam dinini qəbul etməyə çağırmaq, qəbul etməyənlərdən isə cizyə almaqdır. Daha sonra onlar İslam dininin bəzi əsas xüsusiyyətlərini izah etmişlər.

Ərəb heyəti adından Müğirə ibn Zürarə III Yəzdigirdə belə demişdir:

Ya öz əlinlə alçalmış halda cizyə verərsən, ya aramızda qılınc hökmran olar, yaxud da sülh bağlayaraq özünü xilas edərsən.

Danışıqlar zamanı ərəb elçiləri tərəfindən ümumiyyətlə bu fikirlər təkrarlanmış və başlanan müharibənin əsas səbəbinin insanları doğru inanca dəvət etmək olduğu müdafiə edilmişdir.

Sasanilərə qarşı müharibənin hansı ildə başlaması və hansı ildə başa çatması məsələsi bu gün də müzakirə olunmaqdadı. Ənənəvi İslam mənbələrinin demək olar ki, hamısı müsəlmanlarla Sasanilərin (və ya İranın müttəfiqi olan ərəblər) arasında müharibənin Əbu Bəkrin xəlifəliyi dövründə, hicri 12 (632–633) və ya 13-cü ildə (633–634) başladığını bildirmişdi.

Müasir tədqiqatçılar ümumilikdə ərəb-Sasani müharibələrinin hicri 13-cü ildə (633) başladığını, təxminən on il davam etdiyini və son döyüş olan Nəhavənd döyüşünün 642-ci ildə baş verdiyini qəbul edirlər.

Raşidi xilafəti qüvvələrinin hərbi yürüşləri nəticəsində Sasanilər imperiyası süqut etmiş, bu da İslam dövlətinin Asiya istiqamətində genişlənməsinə şərait yaratmış, sonrakı dövrlərdə Türküstanın, Hindistanın və Uzaq Asiyanın müxtəlif bölgələrində İslamın yayılmasının əsasını qoymuşdu.