Ayətullah Xomeyni

Ruhullah Mustafavi Musəvi Xomeyni xırda torpaq sahibləri, din xadimləri və tacir nəslindən gəlirdi. Onun əcdadları XVIII əsrin sonlarına yaxın İranın şimal-şərqindəki Xorasan ostanının bir hissəsi olan Nişapurdan köçərək, hökmdarları fars mənşəli On iki imam şiələri olan indiki Hindistanın Uttar-Pradeş ştatındakı Aud krallığında qısa müddətlik məskunlaşmışdılar. Hakimiyyətləri dövründə bu hökmdarlar mütəmadi olaraq fars alimlərini, şairlərini, hüquqşünaslarını, memarlarını və rəssamlarını dəvət edir və qəbul edirdilər. Ailə nəhayət Avadhın paytaxtı Ləknəv yaxınlığındakı kiçik Kintur qəsəbəsində məskunlaşdı.

Xomeyninin ata tərəfdən babası Əhməd Hindi Kinturda anadan olmuşdur. O, 1830-cu ildə Ləknəvi tərk edərək Osmanlı İraqındakı (indiki İraq) Nəcəf şəhərinə, Əlinin türbəsini ziyarət etməyə getmiş və bir daha geri qayıtmamışdır. Bioqraf Baqer Moinin sözlərinə görə, bu mühacirət Hindistanda Britaniya nüfuzunun yayılmasından qaçmaq məqsədi daşıyırdı. 1834-cü ildə Seyid Əhməd Musəvi Hindi İranı ziyarət etdi və 1839-cu ildə Xomeyndə məskunlaşdı. İranda qalıb məskunlaşmasına baxmayaraq, o, Hindistanda yaşadığına işarə edən "Hindi" ləqəbi ilə tanınmağa davam etdi; hətta Ruhullah Xomeyni bəzi qəzəllərində "Hindi" təxəllüsündən istifadə etmişdir. Xomeyninin digər babası Mirzə Əhməd Müctəhid-e Xonsari isə Tənbəki üsyanı zamanı tütündən istifadəni qadağan edən fətva vermiş din xadimi idi.

Doğum şəhadətnaməsinə görə, adı "Allahın ruhu" mənasını verən Ruhullah Mustafavi Musəvi Xomeyni 17 may 1900-cü ildə Mərkəzi ostanının Xomeyn şəhərində anadan olub. Lakin qardaşı Mürtəza (sonralar Ayətullah Pəsəndidə kimi tanınan) onun doğum tarixini Məhəmməd peyğəmbərin qızı Fatimənin ad gününə təsadüf edən 24 sentyabr 1902-ci il kimi göstərir. Atası Mustafa Musəvinin 1903-cü ildə — o doğulduqdan iki il sonra qətlə yetirilməsindən sonra, onu anası Ağa Xanım və bibisi Sahibə böyütmüşdür.

Ruhullah altı yaşında Quranı və ibtidai fars dilini öyrənməyə başladı. Növbəti il o, yerli məktəbə getməyə başladı və orada din, növhəxanlıq (mərsiyə oxumaq) və digər ənənəvi fənləri öyrəndi. Uşaqlıq illəri boyu o, anasının əmisi oğlu Cəfər və din xadimi həm də şair olan böyük ögey qardaşı Mürtəza Pəsəndidə də daxil olmaqla, qohumlarının köməyi ilə dini təhsilini davam etdirdi.

Birinci Dünya müharibəsindən sonra onun İsfahan dini elmlər mərkəzində (hövzə) təhsil alması üçün hazırlıqlar görülsə də, o, Ərakdakı mədrəsəyə üstünlük verdi. O, Ayətullah Əbdülkərim Hairi Yəzdinin rəhbərliyi altına keçdi. 1920-ci ildə Xomeyni Ərakda təhsilinə başladı. Növbəti il Ayətullah Hairi Yəzdi Tehranın cənub-qərbində yerləşən müqəddəs Qum şəhərindəki dini mərkəzə köçdü və tələbələrini də ardınca gəlməyə dəvət etdi. Xomeyni bu dəvəti qəbul edərək Qumdakı Dar əş-Şəfa mədrəsəsində məskunlaşdı. Xomeyninin dərslərinə İslam hüququ (şəriət) və fiqh daxil olsa da, o vaxta qədər o, artıq poeziya və fəlsəfəyə (irfan) də maraq göstərməyə başlamışdı. Buna görə də Quma gəldikdən sonra fəlsəfə və mistika alimi olan Mirzə Əli Əkbər Yəzdidən rəhbərlik istədi. Yəzdi 1924-cü ildə vəfat etdi, lakin Xomeyni fəlsəfəyə olan marağını digər iki müəllim — Cavad Ağa Məliki Təbrizi və Rəfii Qəzvini ilə davam etdirdi. Bununla belə, Xomeyniyə ən böyük təsir göstərənlər Məhəmməd Əli Şahabadi, həmçinin tarixi sufi arifləri Molla Sədra və İbn Ərəbi olmuşdur.

Xomeyni qədim yunan fəlsəfəsini öyrənmiş, həm məntiqin banisi hesab etdiyi Aristotelin, həm də "ilahiyyat sahəsindəki" baxışlarını "ciddi və əsaslı" saydığı Platonun fəlsəfəsindən təsirlənmişdir. İslam filosofları arasında isə o, əsasən İbn Sina və Molla Sədranın təsiri altında qalmışdır. Fəlsəfədən başqa, Xomeyni ədəbiyyat və poeziyaya da maraq göstərirdi. Onun şeirlər toplusu vəfatından sonra işıq üzü görmüşdür. Yeniyetməlik illərindən başlayaraq Xomeyni mistik, siyasi və sosial mövzularda şeirlər qələmə almışdır. Onun poetik əsərləri üç topluda — "Sırdaş", "Eşq Camı və Dönüş Nöqtəsi" və "Divan" kitablarında nəşr olunmuşdur. Onun poeziya bilikləri 1960-cı illərin əvvəllərində Xomeyni ilə saatlarla şeir mübadiləsi aparan müasir şair Nadir Nadirpur (1929–2000) tərəfindən də təsdiqlənir. Nadirpur belə xatırlayırdı: "Biz dörd saat ərzində şeir dedik. Hər hansı bir şairdən oxuduğum hər misranın ardını o, əzbərdən deyirdi."

Ruhullah Xomeyni siyasi səhnədə tanınmazdan əvvəl onilliklər ərzində Nəcəf və Qum elmi mərkəzlərində mühazirəçi olmuşdur. O, tezliklə şiə İslamının aparıcı alimlərindən birinə çevrildi. O, siyasi fəlsəfə, İslam tarixi və əxlaq dərsləri keçirdi. Onun bir neçə tələbəsi, məsələn, Mürtəza Mütəhhəri, sonradan aparıcı İslam filosofları və həmçinin "mərceyi-təqlid" oldular. Bir alim və müəllim kimi Xomeyni İslam fəlsəfəsi, hüququ və əxlaqına dair çoxsaylı əsərlər ərsəyə gətirmişdir. O, fəlsəfə və mistika (irfan) kimi mövzulara müstəsna maraq göstərirdi; halbuki bu fənlər nəinki mədrəsələrin tədris proqramında yox idi, həm də çox vaxt düşmənçilik və şübhə obyekti hesab olunurdu.

Tədris fəaliyyətinə 27 yaşında, xüsusi bir məclisdə irfan və Molla Sədra dərsləri verməklə başlayan Xomeyni, təxminən eyni vaxtda — 1928-ci ildə özünün ilk nəşri olan "Şərh Du'a əl-Səhər" (Bəha duasının şərhi) əsərini işıq üzü çıxardı. Bu əsər "İmam Cəfər əs-Sadiqin Ramazan ayında sübh azanından əvvəl oxuduğu duanın ərəb dilində ətraflı şərhi" idi. Bir neçə il sonra isə onun "Sirr əs-Səlat" (Namazın sirri) əsəri nəşr olundu. Bu kitabda "dəstəmazdan başlayaraq salamadək namazın hər bir hissəsinin simvolik ölçüləri və daxili mənası İbn Ərəbinin konsept və terminologiyasından bəhrələnən zəngin, mürəkkəb və bəlağətli bir dillə izah edilir. "Sirr əs-Səlat"ın redaktoru və tərcüməçisi Seyid Fihrinin qeyd etdiyi kimi, bu əsər yalnız mənəvi elitanın ən üst təbəqəsinə (əxassül-xəvas) xitab edir və müəllifini də onların cərgəsinə daxil edir." Sözügedən ikinci kitab Seyid Əmcəd H. Şah Nəqavi tərəfindən tərcümə edilmiş və 2015-ci ildə "Brill" nəşriyyatı tərəfindən "Namazın sirri: Yolçuların meracı və ariflərin namazı" adı altında çap olunmuşdur.

Onun mədrəsə mühazirələri tez-tez dinin dövrün praktiki sosial və siyasi məsələləri üçün əhəmiyyətinə fokuslanırdı və o, 1940-cı illərdə sekulyarizmə qarşı fəaliyyət göstərirdi. 1942-ci ildə nəşr olunan ilk siyasi kitabı "Kəşfül-əsrar" (Sirlərin açılması), İranın aparıcı antiklerikal (ruhaniyyət əleyhdarı) tarixçisi Əhməd Kəsrəvinin müridlərindən birinin yazdığı "Əsrari-həzar salə" (Min illik sirlər) traktatına bənd-bənd verilmiş təkzib idi. Kitabda həmçinin beynəlxalq saat qurşaqları kimi yeniliklər, eləcə də atasının qətlində hər zaman günahlandırdığı Rza şahın hicabı qadağan etməsi kəskin tənqid olunurdu. Bundan əlavə, o, 1920-ci illərdə İran parlamentindəki müxalif çoxluğun lideri olan Ayətullah Həsən Müdərrisi dinləmək üçün Qumdan Tehrana gedirdi. Xomeyni 1963-cü ildə Böyük Ayətullah Seyid Hüseyn Bürucurdinin vəfatından sonra "mərceyi-təqlid" oldu. O, həmçinin Şeyx Fəzlullah Nuri və Əbülqasım Kaşani kimi islamçıların ideallarına yüksək qiymət verirdi. Xomeyni Fəzlullah Nurini "qəhrəman şəxsiyyət" kimi görürdü; onun konstitusionalizmə və sekulyar hökumətə olan etirazları Nurinin 1907-ci il konstitusiyasına olan etirazlarından qaynaqlanırdı.

19-cu əsrin sonlarında ruhanilər xarici (Britaniya) maraqlarına verilən güzəştlərə qarşı Tütün Etirazını başlatmaqla İranda güclü bir siyasi qüvvə olduqlarını göstərmişdilər. 61 yaşında Xomeyni, aparıcı, lakin siyasi cəhətdən sakit mövqe tutan şiə dini lideri Ayətullah Seyid Hüseyn Bürucurdinin (1961) və fəal ruhani Ayətullah Əbülqasım Kaşaninin (1962) vəfatından sonra liderlik meydanının boş olduğunu gördü. Ruhanilər təbəqəsi, 1920-ci illərdə sekulyar və anti-klerikal modernləşmə tərəfdarı olan Rza şah Pəhləvinin hakimiyyətə gəlişindən bəri müdafiə mövqeyində idi. Rza şahın oğlu Məhəmməd Rza şah isə üləmalar üçün növbəti bir çağırış olan "Ağ İnqilab"ı həyata keçirdi.

1963-cü ilin yanvarında şah torpaq islahatı, meşələrin milliləşdirilməsi, dövlət müəssisələrinin özəl maraqlara satılması, qadınlara səsvermə hüququnun verilməsi və qeyri-müsəlmanların vəzifə tutmasına icazə verən seçki dəyişiklikləri, sənayedə mənfəətin bölüşdürülməsi, ölkə məktəblərində savadsızlıqla mübarizə kampaniyası və digər islahatları nəzərdə tutan çoxbəndli "Ağ İnqilab" proqramını elan etdi. Bu təşəbbüslərin bəziləri ənənəçilər tərəfindən qərbləşmə meylləri və təhdid kimi qiymətləndirildi. Xomeyni bunları "islama hücum" kimi görürdü. Güclü şiə üləmaları (din xadimləri) torpaqların kəndlilərə yenidən paylanmasından çox şey itirə bilərdilər, çünki onlar xeyriyyə fondları (vəqf) kimi geniş torpaq sahələrini idarə edir və gəlirlərinin böyük hissəsini oradan qazanırdılar. Xomeyni həmçinin yalnız müsəlman kişilərin hakim ola biləcəyi məhdudiyyətinin aradan qaldırılması kimi islahat tədbirlərinə də hücum edərək şikayətlənirdi ki, "bundan sonra yəhudilər, xristianlar, islamın və müsəlmanların düşmənləri müsəlmanların şərəfi və şəxsiyyəti ilə bağlı məsələlərdə qərar verəcəklər".

Aşura günü günortadan sonra (3 iyun 1963-cü il) Xomeyni Feyziyyə mədrəsəsində çıxış edərək, şiələr tərəfindən "müstəbid" kimi qəbul edilən Xəlifə I Yezid ilə Şah arasında paralellər apardı. O, Şahı "bədbəxt, yazıq adam" adlandıraraq pislədi və xəbərdarlıq etdi ki, əgər öz yolunu dəyişməsə, xalqın onun ölkədən gedişi üçün şükür edəcəyi gün gələcək. 5 iyun 1963-cü ildə (Xordadın 15-i) gecə saat 03:00-da, Şahın bu cür açıq şəkildə pislənilməsindən iki gün sonra, Xomeyni Qumda saxlanılaraq Tehrana köçürüldü. Bu hadisədən sonra İran boyu üç gün davam edən genişmiqyaslı iğtişaşlar baş verdi və təxminən 400 nəfər həlak oldu. Həmin hadisə hazırda "15 Xordad hərəkatı" adlandırılır. Xomeyni avqust ayına qədər ev dustaqlığında qaldı.

1964-cü il oktyabrın 26-da Xomeyni həm Şahı, həm də Amerika Birləşmiş Ştatlarını pislədi. Bu dəfəki etiraz Şah tərəfindən İrandakı ABŞ hərbi personalına verilən "kapitulyasiyalara" və ya diplomatik toxunulmazlığa cavab idi. Xomeyninin "kapitulyasiya qanunu" kimi damğaladığı sənəd, əslində, İranda xidmət edən ABŞ hərbçilərinin cinayət məsuliyyətinə cəlb olunacağı təqdirdə İran məhkəməsində deyil, ABŞ hərbi məhkəməsində mühakimə olunmasını nəzərdə tutan "Qüvvələrin statusu haqqında saziş" idi. Xomeyni 1964-cü ilin noyabrında həbs edildi və yarım il saxlanıldı. Azadlığa buraxıldıqdan sonra o, Baş nazir Həsən Əli Mənsurun hüzuruna gətirildi. Mənsur onu kəskin çıxışlarına görə üzr istəməyə və bundan sonra Şaha, eləcə də hökumətə qarşı müxalifətini dayandırmağa razı salmağa çalışdı. Xomeyni bundan imtina etdikdə, Mənsur qəzəblənərək ona sillə vurdu. İki ay sonra Mənsur parlamentə gedərkən sui-qəsd nəticəsində öldürüldü. Daha sonra bu qətlə görə Xomeyniyə rəğbət bəsləyən şiə silahlı qruplaşması "Fədaiyan-i İslam"ın dörd üzvü edam edildi.

"Vilayəti-fəqih" onun ən məşhur və nüfuzlu əsəri olmaqla yanaşı, (həmin dövr üçün) idarəçiliklə bağlı ideyalarını ortaya qoyurdu:

• Cəmiyyətin qanunları yalnız Allahın qanunlarından (Şəriət) ibarət olmalıdır. Digər qanunlara ehtiyac yoxdur, çünki Şəriət qanunları "bütün insani məsələləri" əhatə edir, insan həyatının hər bir mövzusu üçün "təlimat verir və normalar müəyyən edir".
• Şəriət və ya İslam hüququ əsl qanun olduğundan, hökumət vəzifələrini tutan şəxslər Şəriət haqqında dərin biliyə malik olmalıdırlar. İslam hüquqşünasları, yəni fəqihlər Şəriəti öyrəndikləri və bu sahədə ən bilikli şəxslər olduqları üçün, ölkənin rəhbəri İslam hüququ və ədaləti sahəsində "bilikcə hamıdan üstün olan" (mərceyi-təqlid kimi tanınan), həmçinin zəka və idarəçilik qabiliyyətinə malik bir fəqih olmalıdır. Monarxlar və ya "xalqın əksəriyyətinin nümayəndəsi olduğunu iddia edənlərin" məclisləri (yəni seçilmiş parlamentlər və qanunverici orqanlar) tərəfindən idarəetmə isə İslam tərəfindən "səhv" elan edilmişdir.
• Ruhanilərin idarəetməsinə əsaslanan bu sistem ədalətsizliyin, korrupsiyanın, güclülərin yoxsul və zəiflərə qarşı zülmünün, İslamda və Şəriət qanunlarında yeniliklərin (bidətlərin) və yayınmaların qarşısını almaq, həmçinin qeyri-müsəlman xarici güclərin anti-İslam təsirlərini və sui-qəsdlərini məhv etmək üçün zəruridir.

"Vilayəti-fəqih" sisteminin dəyişdirilmiş forması Xomeyni və tərəfdarları hakimiyyəti ələ keçirdikdən sonra qəbul edildi və Xomeyni İslam Respublikasının ilk "hamisi", yəni "Ali Rəhbəri" oldu. Həmin vaxta qədər isə Xomeyni yalnız "İslam Hökuməti" haqqında danışır, bunun tam olaraq nə demək olduğunu heç vaxt açıqlamırdı. Xomeyni, ruhani idarəçiliyi ilə bağlı ideyalarını Şaha qarşı olan İslamçı müxalifət şəbəkəsindən kənarda yaymamağa və beləliklə, dünyəvi orta təbəqəni öz hərəkatından qorxutmamağa diqqət yetirirdi. Onun şəbəkəsi fəqihlərin idarəetməsinin zəruriliyi haqqında məlumat öyrənsə də, "həmin dövrdəki müsahibə, çıxış, mesaj və fətvalarında vilayəti-fəqihə dair bircə istinad belə yoxdur". İctimaiyyət qarşısında isə onun hərəkatı populizmə önəm verir, "müstəzəfinlər" (məzlumlar və ya məhrum edilmişlər üçün Quran termini) uğrunda mübarizədən danışırdı ki, bu kontekstdə həmin ifadə "Şah və saray ətrafı istisna olmaqla, İrandakı demək olar ki, hər kəs" mənasını verirdi.

İranda Şahın rəqiblərinə qarşı repressiyalar da daxil olmaqla atdığı bir sıra yanlış addımlar, onun rejiminə qarşı müxalifətin formalaşmasına səbəb oldu. Xomeyninin Şahı kəskin şəkildə pisləyən mühazirələrinin — məsələn, onun "başı daşla əzilməli olan yəhudi agenti, Amerika ilanı" kimi təqdim edildiyi çıxışlarının — kasset kopyaları İran bazarlarında geniş yayıldı. Bu, Şahın hakimiyyətinin və ləyaqətinin mifik qüdrətini sarsıtmağa kömək etdi. İranda qütbləşmə gücləndikcə və müxalifət daha da radikallaşdıqca, Xomeyni İrandakı bütün məscidlər şəbəkəsini, mömin dindarları, müntəzəm dini yığıncaqları, o vaxta qədər tərəddüd edən molla rəhbərlərini və ölkə daxilindəki "20 000-dən çox mülk və binanın" dəstəyini səfərbər edə bildi. Bu, dünyəvi orta təbəqənin və şiə sosialistlərinin rəqabət aparmaq ümidi belə olmayan nəhəng bir siyasi resurs idi.

Öz bazasını genişləndirməyin əhəmiyyətini dərk edən Xomeyni, islamçı islahatçılara və Şahın dünyəvi düşmənlərinə — yəni hakimiyyəti ələ keçirib möhkəmləndirdikdən sonra özünün və tərəfdarlarının sıxışdıracağı qruplara — müraciət etdi. 1977-ci ildə gənc təhsilli iranlılar arasında İslami oyanışı xeyli sürətləndirmiş islamçı islahatçı, siyasi inqilabçı müəllif, akademik və filosof Əli Şəriətinin ölümündən sonra Xomeyni Şaha qarşı müxalifətin ən nüfuzlu liderinə çevrildi. 1970-ci illərdə iranlılar arasında yeddinci imam Musa əl-Kazimə aid edilən qədim bir şiə kəlamının yayılması da onun şəxsiyyətini daha sirli və nüfuzlu etdi. Deyilənə görə, əl-Kazim 799-cu ildəki ölümündən əvvəl belə bir peyğəmbərlik etmişdi: "Qumdan bir adam çıxacaq və insanları doğru yola çağıracaq". 1978-ci ilin sonlarında ölkəyə bir şayiə yayıldı ki, Xomeyninin üzü bədirlənmiş ayda görünür. Milyonlarla insanın bunu gördüyü deyilirdi və bu hadisə minlərlə məsciddə qeyd olundu. Bu fenomen 1978-ci ilin sonlarına doğru onun İranda getdikcə daha çox xilaskar (məsihvari) bir fiqur kimi qəbul edildiyini və bir çoxları tərəfindən üsyanın həm mənəvi, həm də siyasi lideri kimi görüldüyünü nümayiş etdirirdi.

Etirazlar artdıqca, onun nüfuzu və əhəmiyyəti də yüksəlirdi. İrandan bir neçə min kilometr uzaqda, Parisdə olmasına baxmayaraq, Xomeyni iranlıları güzəştə getməməyə çağıraraq və şah rejiminə qarşı işin dayandırılması barədə göstərişlər verərək inqilabın gedişatını müəyyən edirdi. Sürgün həyatının son bir neçə ayı ərzində Xomeyni inqilabın mənəvi liderini dinləmək istəyən müxbirlərin, tərəfdarların və tanınmış şəxslərin daimi axınını qəbul edirdi. Sürgün dövründə Xomeyni tarixçi Ervand Abrahamyanın "şiə islamının populist ruhani versiyası" kimi təsvir etdiyi ideologiyanı inkişaf etdirdi. Xomeyni əvvəlki şiə islam təfsirlərini bir neçə şəkildə dəyişdirdi; bura müstəzəfinlərin ümumi mənafelərini müdafiə etmək üçün aqressiv yanaşmalar, şəriəti tətbiq etmək üçün dövləti ələ keçirməyin ruhanilərin müqəddəs vəzifəsi olduğunu qətiyyətlə sübut etmək və tərəfdarlarını etiraza sövq etmək daxil idi. İdeoloji fərqlərinə baxmayaraq, Xomeyni 1970-ci illərin əvvəllərində İran Xalq Mücahidləri Təşkilatı ilə də müttəfiqlik etdi və onların Şaha qarşı silahlı əməliyyatlarını maliyyələşdirməyə başladı.

1979-cu il yanvarın 16-da Şah (zahirən "tətilə" çıxmaq adı ilə) ölkəni müalicə üçün tərk etdi və bir daha geri qayıtmadı. İki həftə sonra, 1979-cu il fevralın 1-də, cümə axşamı günü Xomeyni zəfər dolu bir şəkildə İrana qayıtdı; o, sayı beş milyona qədər olduğu bildirilən coşğulu bir kütlə tərəfindən qarşılandı. Tehrana dönüş üçün kirayələnmiş "Air France" reysində onu üçü qadın olmaqla, 120 jurnalist müşayiət edirdi. Jurnalistlərdən biri, Piter Cenninqs soruşdu: "Ayətullah, İrana qayıtmağınızla bağlı nə hiss etdiyinizi bizə demək lütfündə bulunardınızmı?". Xomeyni köməkçisi Sadiq Qütbzadə vasitəsilə belə cavab verdi: "Heçi" (Heç nə). O dövrdə və o vaxtdan bəri çox müzakirə edilən bu ifadə bəziləri tərəfindən onun mistik inanclarının və eqoya bağlı olmamasının təzahürü, bəziləri tərəfindən onun "əsas cərəyan millətçi lider" olacağına ümid edən iranlılara bir məyusluq xəbərdarlığı, digərləri tərəfindən isə Xomeyninin İran xalqının istək, inanc və ya ehtiyaclarına maraq göstərməməsinin göstəricisi hesab olunurdu. O, beynəlxalq təsirinə görə 1979-cu ildə "Time" jurnalının "İlin Adamı" seçilmişdi.

Xomeyni Şapur Bəxtiyar tərəfindən qurulan müvəqqəti hökumətə qəti şəkildə qarşı çıxaraq, "Mən onların dişlərini tökəcəyəm. Hökuməti mən təyin edirəm" vədini verdi. 11 fevralda (22 Bəhmən) Xomeyni rəqib müvəqqəti baş nazir olaraq öz namizədini, Mehdi Bazərganı təyin etdi və tələb etdi ki, "onu mən təyin etdiyim üçün ona itaət edilməlidir". O, bunun "Allahın hökuməti" olduğu barədə xəbərdarlıq etdi və ona və ya Bazarqana qarşı itaətsizliyi "Allaha qarşı üsyan", Allaha qarşı üsyanı isə "küfr" hesab etdi.

Xomeyninin hərəkatı sürət qazandıqca əsgərlər onun tərəfinə keçməyə başladılar və Xomeyni təslim olmayan qoşunları bədbəxtliklə hədələdi. 11 fevralda üsyan genişləndikcə və silah anbarları ələ keçirildikcə, ordu neytrallığını elan etdi və Bəxtiyar rejimi süqut etdi. 1979-cu il martın 30-da və 31-də monarxiyanın İslam Respublikası ilə əvəz edilməsi üçün keçirilən referendumda — "Monarxiya ləğv edilərək yerində İslam Hökuməti qurulsunmu?" sualı ilə — seçicilərin 98%-i dəyişikliyin lehinə səs verdi.

Parisdə olarkən Xomeyni İran üçün "demokratik siyasi sistem vəd etmişdi", lakin hakimiyyətə gəldikdən sonra "Vilayəti-fəqih"ə əsaslanan teokratiyanın yaradılmasını müdafiə etdi. Bu, onun geniş koalisiyasının daxilində olan, lakin dini şəbəkəsindən kənarda qalan qrupların — Xomeyniyə ümid bəsləyən, lakin artıq dəstəyinə ehtiyac duyulmayan qrupların — sıxışdırılması prosesini başlatdı. Bu, həmçinin İranda bir çox dünyəvi siyasətçinin təmizlənməsinə və ya əvəz edilməsinə səbəb oldu; Xomeyni və yaxın ətrafı bu məqsədlə aşağıdakı addımları atdılar: İslam İnqilabı məhkəmələrinin yaradılması; əvvəlki hərbi və polis qüvvələrinin əvəzlənməsi; teokratik konstitusiyanın yazılmasının və "Vilayəti-fəqih"in mərkəzi rolunun təmin edilməsinin İranın ali ilahiyyatçılarına və islamçı ziyalılarına həvalə edilməsi; teokratik hökumət qurmaq və dünyəvi müxalifəti darmadağın etmək məqsədilə Xomeyninin müctəhidləri vasitəsilə İslam Respublika Partiyasının (İRP) yaradılması; bütün dünyəvi qanunların İslam qanunları ilə əvəz edilməsi; və ideyaları Xomeyni ilə ziddiyyət təşkil edən ali ilahiyyatçıların ("Xomeyninin dini iyerarxiyadakı rəqibləri"), o cümlədən Məhəmməd Kazım Şəriətmədari, Həsən Təbatəbai Qumi və Hüseyn Əli Müntəzirinin fəaliyyətinin dayandırılması və ya cəzalandırılması. Bəzi qəzetlər bağlandı, bu bağlanmalara etiraz edənlər isə hücuma məruz qaldı. Milli Demokratik Cəbhə və Müsəlman Xalq Respublika Partiyası kimi müxalif qruplar hücuma məruz qaldı və nəhayət qadağan edildi.

Geniş bir siyasi hərəkatın rəhbərindən sərt bir din xadimi hökmdarına çevrilmək yolundakı addımlarının bir hissəsi kimi, Xomeyni əvvəlcə İslam Respublikasının ali dini rəhbər vəzifəsini nəzərdə tutmayan müvəqqəti konstitusiya layihəsini bəyəndiyini bildirdi. Tərəfdarları layihədə yekun dəyişikliklər edən qurumda (Ekspertlər Məclisi) yerlərin mütləq əksəriyyətini qazandıqdan sonra, onlar təklif olunan konstitusiyanı yenidən yazdılar. Yeni mətndə ölkə üçün islamçı fəqih olan Ali Rəhbər vəzifəsi və qeyri-islami qanunlara veto qoymaq, habelə vəzifəyə namizədləri yoxlayaraq qeyri-islami hesab edilənləri kənarlaşdırmaq səlahiyyətinə malik daha güclü bir Nəzarət Şurası yer aldı. Ali Rəhbərlik institutu, Xomeyninin 1970-ci ildə yazdığı, tərəfdarları arasında paylanan, lakin geniş ictimaiyyətdən gizli saxlanılan "Hökuməti-İslami: Vilayəti-fəqih" (İslam Hökuməti: Fəqihin hakimiyyəti) kitabındakı ideyalarını tam olmasa da, yaxından izləyirdi. 1979-cu ilin noyabrında İslam Respublikasının yeni konstitusiyası ümumxalq referendumu ilə qəbul edildi. Xomeyni özü İranın Ali Rəhbəri təyin olundu və rəsmi olaraq "İnqilabın Rəhbəri" kimi tanınmağa başladı. 1980-ci il fevralın 4-də Əbülhəsən Banisədr İranın ilk prezidenti seçildi. Tənqidçilər isə Xomeyninin ölkəni idarə etmək deyil, sadəcə məsləhət vermək barədə verdiyi sözdən döndüyünü iddia edirdilər.

Konstitusiya təsdiq edilməzdən əvvəl, 1979-cu il oktyabrın 22-də ABŞ sürgündə olan və xəstəlikdən əziyyət çəkən Şahı xərçəng müalicəsi üçün ölkəyə qəbul etdi. İranda həm Xomeyninin, həm də solçu qrupların Şahın mühakimə olunması və edam edilməsi üçün geri qaytarılmasını tələb etməsi ilə dərhal böyük etirazlar baş qaldırdı. Noyabrın 4-də özlərini "İmamın Xətti ilə Gedən Müsəlman Tələbələr" adlandıran bir qrup iranlı kollec tələbəsi Tehrandakı Amerika Səfirliyini ələ keçirdi və 52 səfirlik əməkdaşını 444 gün ərzində girov saxladı; bu hadisə "İran girov böhranı" kimi tanınır. ABŞ-da girov götürmə beynəlxalq hüququn kobud şəkildə pozulması kimi qiymətləndirildi və kəskin qəzəbə, eləcə də anti-İran əhval-ruhiyyəsinə səbəb oldu.

İranda səfirliyin ələ keçirilməsi son dərəcə populyar qarşılandı və Xomeyninin "Amerika heç bir qələt edə bilməz" şüarı altında dəstəyini qazandı. Onun "Böyük şeytan" adlandırdığı ölkənin səfirliyinin zəbt edilməsi teokratik hökumət ideyasının irəliləməsinə, eləcə də sabitliyi və digər ölkələrlə münasibətlərin normallaşmasını vurğulayan siyasətçi və qrupların üstələnməsinə kömək etdi. Məlumata görə, Xomeyni öz prezidentinə belə demişdir: "Bu hərəkətin bir çox faydası var... bu, xalqımızı birləşdirdi. Müxaliflərimiz bizə qarşı çıxmağa cəsarət etmirlər. Biz konstitusiyanı heç bir çətinlik çəkmədən xalqın səsverməsinə çıxara, prezident və parlament seçkilərini keçirə bilərik". Yeni konstitusiya girov böhranı başladıqdan bir ay sonra referendum yolu ilə uğurla qəbul edildi.

Böhran müxalifətin iki qrupa bölünməsinə səbəb oldu: girov götürməni dəstəkləyən radikallar və buna qarşı çıxan mötədillər.

Xomeyni müsəlman birliyinə və həmrəyliyinə, inqilabının bütün dünyaya ixrac edilməsinə və nəticədə "inqilabın böyük məqsədlərindən biri" olan "dünya miqyasında İslam dövlətinin qurulmasına" inanırdı. O, şiələrin və sayca onlardan qat-qat çox olan sünni müsəlmanların "birləşməli və Qərbə, eləcə də təkəbbürlü güclərə qarşı möhkəm dayanmalı" olduqlarını müdafiə edirdi. O, 1981-ci ildə Məhəmməd peyğəmbərin doğum həftəsini (Rəbiüləvvəl ayının 12-dən 17-nə qədər olan həftə) "Vəhdət Həftəsi", Ramazan ayının son cümə gününü isə "Qüds günü" elan etdi.

Hakimiyyətə gəldikdən qısa müddət sonra Xomeyni, İranla yanaşı şiə çoxluğuna sahib olan yeganə böyük dövlət — qonşu İraq da daxil olmaqla, bütün müsəlman dünyasında İslam inqilabları etməyə çağırdı. Eyni zamanda, İraqın dünyəvi, sünni ərəb millətçisi və Bəəsçi lideri Səddam Hüseyn İranın zəifləmiş ordusundan və (onun zənn etdiyi) inqilabi xaodan yararlanmağa can atırdı. O, xüsusilə İranın neftlə zəngin olan qonşu Xuzistan vilayətini işğal etmək və İranın onun ölkəsindəki şiə çoxluğunu qızışdırmaq cəhdlərinin qarşısını almaq istəyirdi. 1980-ci ilin sentyabrında İraq İrana qarşı genişmiqyaslı hücuma keçərək İran-İraq müharibəsinin (sentyabr 1980 – avqust 1988) əsasını qoydu. İranlıların şiddətli müqaviməti və İraq qüvvələrinin hərbi səriştəsizliyi nəticəsində İraqın irəliləyişi tezliklə dayandı. Səddamın beynəlxalq səviyyədə pislənilən zəhərli qaz tətbiqinə baxmayaraq, 1982-ci ilin əvvəllərində İran işğal olunmuş demək olar ki, bütün ərazilərini geri qaytardı. Bu işğal iranlıları yeni rejimin ətrafında birləşdirdi, Xomeyninin nüfuzunu artırdı və ona rəhbərliyini möhkəmləndirmək imkanı verdi. Vəziyyət kökündən dəyişdikdən sonra Xomeyni İraqın barışıq təklifini rədd etdi, bunun əvəzinə təzminat ödənilməsini və Səddam Hüseynin hakimiyyətdən devrilməsini tələb etdi. 1982-ci ildə Xomeyniyə qarşı hərbi çevriliş cəhdi oldu.

Müharibə zamanı iranlılar "insan dalğası" hücumlarından (müəyyən ölümə gedən insanlar, o cümlədən uşaq əsgərlər) istifadə edirdilər; Xomeyni vəd edirdi ki, döyüşdə ölərlərse, birbaşa cənnətə gedəcəklər. Xomeyninin qələbə uğrunda apardığı mübarizə nəticədə səmərəsiz oldu. 1984-cü ilin mart ayına qədər İranın iki milyon ən savadlı vətəndaşı ölkəni tərk etmişdi. 1988-ci ilin iyulunda Xomeyni, öz təbirincə desək, "zəhər piyaləsini içərək" Birləşmiş Millətlər Təşkilatının vasitəçiliyi ilə barışıq şərtlərini qəbul etdi. 450.000-dən 950.000-ə qədər iranlının itkisi və 300 milyard ABŞ dolları məbləğində zərər daxil olmaqla müharibənin ağır bədəlinə baxmayaraq, Xomeyni Səddamı devirmək məqsədilə müharibənin İraq ərazisinə keçirilməsinin səhv olmadığını təkid edirdi. "Ruhanilərə məktub"unda o yazırdı: "Biz müharibə dövründəki fəaliyyətimizə görə tövbə etmirik və bir an belə peşman deyilik. Məgər unutmuşuq ki, biz dini vəzifəmizi yerinə yetirmək üçün döyüşmüşük və nəticə ikinci dərəcəli məsələdir?"

1979-cu il avqustun 19-da Xomeyni başlıca olaraq İran Kürdüstanı Demokratik Partiyası (İKDP) və Komalə kimi kürd üsyançı qruplarına qarşı cihad elan edən bir fətva verdi. Bu qərar kürd yaraqlılarının hökumətin nəzarətində olan mövqeləri mühasirəyə aldığı Pavə döyüşündən sonra qəbul edildi. Xomeyni üsyançıları "məharib" (Allaha qarşı müharibə edənlər) adlandırdı. Fətvadan sonra inqilab hakimi Sadeq Xalxali Sənəndəc, Pavə, Mərivan, Saqqız və Məhabad şəhərlərində sürətli, qısamüddətli məhkəmələr keçirdi ki, bu da əks-inqilabi fəaliyyətlərdə ittiham olunan yüzlərlə insanın edam edilməsi ilə nəticələndi. "Amnesty International"ın məlumatına görə, daha genişmiqyaslı münaqişə dövründə (1979–1983) təxminən 10,000 insan öldürülmüş, minlərlə şəxs isə qısa proseslərdən sonra ölüm cəzasına məhkum edilmişdir.

Qaret Porterə verdiyi müsahibədə, 1982-ci ildən 1989-cu ilə qədər İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun rəhbəri olmuş Möhsün Rafiqdust, Xomeyninin həm nüvə, həm də kimyəvi silahlar üzərində işə başlamaq təklifinə qarşı çıxdığını təkidlə bildirmişdir. Rafiqdustun sözlərinə görə, bu etiraz bir fətva ilə edilsə də, həmin fətvanın nə vaxt və necə verildiyinə dair təfərrüatlar heç vaxt ictimaiyyətə açıqlanmamışdır.

1989-cu ilin əvvəlində Xomeyni Hindistan mənşəli Britaniya yazıçısı Salman Rüşdinin qətlə yetirilməsinə çağıran bir fətva verdi. Rüşdinin 1988-ci ildə nəşr olunmuş "Şeytan ayələri" kitabının İslama qarşı küfr etdiyi iddia edilirdi. Xomeyninin fətvası nəinki Rüşdinin, həmçinin kitabın "nəşrində iştirak edən bütün şəxslərin" edam olunmasını tələb edirdi.

Xomeyninin fətvası Qərb dünyasındakı hökumətlər tərəfindən ifadə və din azadlığı kimi universal insan hüquqlarını pozduğu əsası ilə pislənildi. Fətva, həmçinin müttəhimə özünü müdafiə etmək imkanı tanımadığı üçün fiqh qaydalarını pozmaqda ittiham edildi; belə ki, "hətta klassik fəqihlərin ən sərt və radikalları belə, bir müsəlmandan yalnız Peyğəmbəri onun yanında və hüzurunda təhqir edən şəxsi öldürməyi tələb edirlər."

Rüşdi "Şeytan ayələri" kitabının "İslamın sadiq ardıcılları arasında yaratdığı narahatlıqdan" ötrü ictimai şəkildə peşmanlığını ifadə etdi. Fətvadan sonra bir sıra qətllər və qəsd cəhdləri baş verdi. Kitabın yapon dilinə tərcüməçisi Hitoşi İqaraşi 1991-ci ildə bıçaqlanaraq öldürüldü. Rüşdi özü və kitabın digər iki tərcüməçisi sui-qəsd cəhdlərindən sağ çıxdılar; Rüşdiyə qarşı sonuncu belə cəhd 2022-ci ilin avqustunda baş verdi. Fətva və ondan sonra yaranan iğtişaşlar Rüşdinin əsərlərinin satışının kəskin artması ilə eyni vaxta təsadüf etdi.

1979-cu il fevralın 1-də mühacirətdən İrana qayıtdıqdan sonra böyük izdiham qarşısında çıxış edən Xomeyni, gələcək İslam rejimi üçün iranlılara müxtəlif vədlər verdi: İran xalqını təmsil edən və ruhanilərin müdaxilə etməyəcəyi, xalq tərəfindən seçilmiş bir hökumət. O, söz verdi ki, "bu ölkədə heç kim evsiz qalmamalıdır" və iranlıların qapısına qədər pulsuz telefon, istilik, elektrik, avtobus xidmətləri və pulsuz neft çatdırılacaqdır.

Xomeyninin hakimiyyəti dövründə İran islamlaşdırıldı. Şəriət qanunları tətbiq edildi; İslam İnqilabı Keşikçiləri və digər islami qruplar tərəfindən həm kişilər, həm də qadınlar üçün islami geyim qaydalarına riayət olunmasına nəzarət edilməyə başlandı. Qadınlardan saçlarını örtmək tələb olunur, kişilərə isə şort geyinmək qadağan edilirdi. Alkoqollu içkilər, əksər Qərb filmləri, həmçinin kişi və qadınların birlikdə üzməsi və ya günəşlənməsi qadağan olundu. İranın təhsil proqramı İslam Mədəniyyət İnqilabı ilə bütün səviyyələrdə islamlaşdırıldı; bu proses Universitetlərin İslamlaşdırılması Komitəsi tərəfindən hərtərəfli şəkildə həyata keçirildi. 1979-cu ilin iyulunda Xomeyni tərəfindən İran radio və televiziyasında hərbi və ya dini musiqidən başqa hər hansı musiqinin yayımlanması qadağan edildi. Bu qadağa 10 il (təxminən ömrünün sonuna qədər) davam etdi. Janet Afarinin sözlərinə görə, "Ayətullah Xomeyninin yeni qurulmuş rejimi İslam adı altında feministləri, etnik və dini azlıqları, liberalları və solçuları sıxışdırmaq üçün sürətlə hərəkətə keçdi". Təəssüf ki, iqtisadi sahədə vəd edilmiş pulsuz xidmətlər reallaşmadı və qiymətlərin artması ilə iranlıların real əməkhaqları orta təbəqə standartından aşağı düşərək insanları faktiki yoxsulluğa sürüklədi.

Xomeyninin keçmiş tələbəsi və İnqilabın əsas simalarından biri olan Ayətullah əl-üzma Hüseynəli Müntəziri, 1985-ci ilin noyabrında Mütəxəssislər Məclisi tərəfindən təsdiqlənərək Xomeyninin varisi seçilmişdi. "Vilayəti-fəqih" prinsipi və İslam konstitusiyası Ali Rəhbərin mütləq "mərceyi-təqlid" (ayətullah əl-üzma) olmasını tələb edirdi; 1981-ci ildə sağ olan onlarla ayətullah əl-üzma arasında isə potensial rəhbər kimi yalnız Müntəziri uyğun görülürdü (bu, ya onun Xomeyninin İslam hüquqşünaslarının idarəetmə konsepsiyasını tam qəbul etməsi, ya da ən azı bir mənbənin qeyd etdiyi kimi, yalnız onun Xomeyninin varisi üçün uyğun bildiyi "siyasi etimada" sahib olması ilə bağlı idi). 1987-ci ilin sentyabrında Mehdi Haşiminin əks-inqilabi fəaliyyət ittihamı ilə edam edilməsi, Haşimini uşaqlıqdan tanıyan Ayətullah Müntəziriyə ağır zərbə oldu. 1989-cu ilin əvvəllərində Müntəziri liberallaşma və siyasi partiyalar üçün azadlıq tələb etməyə başladı. İslam hökuməti tərəfindən minlərlə siyasi məhbusun edamından sonra Müntəziri Xomeyniyə belə demişdi: "Sizin həbsxanalarınız Şahın və onun SAVAK-ının həbsxanalarından qat-qat betərdir". Onun şikayət məktubunun Avropaya sızması və BBC-də yayımlanmasından sonra qəzəblənən Xomeyni, 1989-cu ilin martında onu rəsmi varislik vəzifəsindən uzaqlaşdırdı. Onun portretləri ofislərdən və məscidlərdən yığışdırıldı.

Uyğun gələn yeganə mərceyi-təqlidin kənarlaşdırılması məsələsini həll etmək üçün Xomeyni "Konstitusiyaya Yenidən Baxılması üzrə Məclis"in toplanmasına çağırdı. İran konstitusiyasına Ali Rəhbərin mütləq mərcəi-təqlid olması tələbini ləğv edən düzəliş edildi. Bu düzəliş, lazımi inqilabi təcrübəyə malik olsa da, elmi dərəcəsi çatışmayan və ayətullah əl-üzma olmayan yeni favorit hüquqşünas Əli Xameneinin varis təyin edilməsinə imkan yaratdı. Ayətullah Xamenei 1989-cu il iyunun 4-də Xəbərlər Məclisi tərəfindən Ali Rəhbər seçildi. Müntəziri rejimə qarşı tənqidlərinə davam etdi və 1997-ci ildə Ali Rəhbərin həyata keçirdiyi və onun "hesabatlı olmayan idarəetmə" hesab etdiyi hakimiyyəti sorğuladığına görə ev dustaqlığına məhkum edildi.

Xomeyninin vəfatının ildönümü rəsmi istirahət günüdür. Onun vəfatı günündə insanlar Xomeynini anmaq, xütbələrə qulaq asmaq və dualar oxumaq üçün Behişti-Zəhra qəbiristanlığında yerləşən məqbərəsini ziyarət edirlər.

Xomeyninin ideyalarının demokratiya ilə uyğun olub-olmaması və onun İslam Respublikasının demokratik bir respublika olmasını niyyət edib-etməməsi barədə geniş müzakirələr mövcuddur. Dövlət nəzarətində olan "Aftab News" agentliyinin məlumatına görə, həm rejimin ultra-mühafizəkar tərəfdarları (Məhəmməd Tağı Misbah Yəzdi), həm də islahatçı müxalifləri (Əkbər Gənci və Əbdülkərim Soruş) onun bunu istəmədiyinə inanırlar. Digər tərəfdən, Əli Xameneyi, Məhəmməd Xatəmi və Mürtəza Mütəhhəri kimi rejim rəsmiləri və tərəfdarları İslam Respublikasının, Xomeyninin niyyət etdiyi kimi, demokratik olduğunu müdafiə edirlər. Xomeyni özü də müxtəlif vaxtlarda həm demokratiyanı dəstəkləyən, həm də ona qarşı çıxan bəyanatlar vermişdir. Alim Şaul Baxaş bu ziddiyyəti Xomeyninin belə bir inancı ilə izah edir: o hesab edirdi ki, inqilab zamanı iranlıların şah əleyhinə nümayişlərdə kütləvi iştirakı İslam Respublikasının xeyrinə keçirilmiş və hər hansı seçkidən daha mühüm olan bir "referendum" idi. Xomeyni həmçinin yazırdı ki, müsəlmanlar İslam qanunlarına əsaslanan hökuməti dəstəkləməli olduqları üçün, Şəriətə əsaslanan idarəçilik müsəlman ölkələrində hər zaman seçilmiş nümayəndələrə söykənən istənilən hökumətdən daha çox xalq dəstəyinə malik olacaqdır.

Xomeyninin yürütdüyü siyasət, İranı "məzhəbindən asılı olmayaraq bütün müsəlmanların hamisi" mövqeyinə gətirməyi və ölkəni "yəhudi dövlətinin əsas sərt müxalifi" etməyi hədəfləyirdi. Xomeyni özünü "İslamın dirçəlişi" və birliyinin tərəfdarı kimi təqdim edir, müsəlmanların həmrəy olduğu məsələləri — sionizm və imperializmə qarşı mübarizəni — ön plana çıxarır, şiə və sünni dünyasını bir-birindən ayıra biləcək məzhəb fərqliliklərini isə ikinci plana atırdı. Misirli cihadçı ideoloq Seyid Qütb, Xomeyni və 1979-cu il İran İslam İnqilabı üçün mühüm təsir mənbəyi olmuşdur. Xomeyninin rəhbərliyi altındakı İran İslam Respublikası, 1984-cü ildə Qütbün "şəhidliyini" simvolik bir poçt markası buraxaraq yad etmiş, inqilabdan əvvəl isə Xomeyni şəbəkəsinin tanınmış simaları Qütbün əsərlərini fars dilinə tərcümə etmişdilər. O, açıq şəkildə İslami birlikdən danışıb sünni müsəlmanlarla fərqləri minimuma endirsə də, bəziləri tərəfindən şəxsi söhbətlərində sünni İslamını "küfr" adlandıraraq tənqid etməkdə və bölgədə gizli şəkildə sünni əleyhinə xarici siyasət yürütməkdə ittiham olunur.

Xomeyni siyasi cəhətdən bəsirətli, "böyük populyarlığa malik xarizmatik lider" və şiə alimləri tərəfindən "İslamın dirçəlişinin hamisi" kimi vəsf edilmişdir. O, həmçinin siyasi nəzəriyyə və din yönümlü populist siyasi strategiya sahəsində mühüm yenilikçi hesab olunur. Xomeyni həm Şərq, həm də Qərb bloku ölkələri ilə sıx münasibətlərin kəskin şəkildə əleyhinə çıxış edərək, İslam dünyasının özünün ayrıca bir blok olması və ya vahid bir güc mərkəzi kimi birləşməsi lazım olduğuna inanırdı. O, Qərb mədəniyyətini təbiəti etibarilə tənəzzülə uğramış bir mədəniyyət və gənclər üçün korlayıcı bir təsir vasitəsi kimi görürdü. İslam Respublikası Qərbin məşhur dəb nümunələrini, musiqisini, kinosunu və ədəbiyyatını qadağan etmiş və ya bu kimi təsirlərdən çəkindirmə siyasəti yürütmüşdür.

Qərb dünyasında qeyd olunur ki, onun "çatılmış qaşlı çöhrəsi Qərb populyar mədəniyyətində İslamın virtual simasına çevrilmiş" və "İslama qarşı qorxu və etibarsızlıq aşılamışdır". Bu isə "Ayətullah" sözünün xalq dilində "təhlükəli divanə ilə sinonim" olmasına gətirib çıxarmışdır. Bu hal xüsusilə Amerika Birləşmiş Ştatlarında özünü büruzə vermişdir; belə ki, bəzi iranlılar hətta universitetlərdə belə fiziki hücum qorxusundan öz milli kimliklərini gizlətmək məcburiyyətində qaldıqlarından şikayətlənirdilər. Orada Xomeyni və İslam Respublikası Amerika səfirliyindəki girov götürmə hadisəsi ilə xatırlanır, həmçinin girovgötürmə və terror aktlarına himayədarlıq etməkdə ittiham olunurlar ki, bu da Amerika hökumətinin İrana qarşı iqtisadi sanksiyalar tətbiq etməsinə səbəb olmuşdur.

Hakimiyyətə gəlməzdən əvvəl Xomeyni İnsan Hüquqları Haqqında Ümumi Bəyannaməni dəstəklədiyini bildirərək deyirdi: "Biz Ümumdünya İnsan Haqları Bəyannaməsinə uyğun hərəkət etmək istəyirik. Biz azad olmaq istəyirik. Biz müstəqillik istəyirik." Hakimiyyətə gəldikdən sonra isə Xomeyni müxalif fikirli şəxslərə qarşı sərt mövqe nümayiş etdirərək teokratiya əleyhdarlarını bu cür hədələmişdi: "Sonuncu dəfə təkrar edirəm: görüşlər keçirməkdən, boş-boş danışmaqdan və etirazlar dərc etməkdən çəkinin. Əks halda, dişlərinizi sındıraram."

İnqilabdan əvvəl Xomeyninin bir çox siyasi və dini ideyaları solçu ziyalılar və fəallar tərəfindən mütərəqqi və islahatçı hesab olunurdu. Hakimiyyətə gəldikdən sonra isə onun fikirləri tez-tez modernist və ya sekulyar iranlı ziyalıların baxışları ilə toqquşmağa başladı. Bu münaqişə İslam konstitusiyasının yazıldığı dövrdə, bir çox qəzetlərin hökumət tərəfindən bağlandığı vaxtda kulminasiya nöqtəsinə çatdı. Xomeyni qəzəblə ziyalılara müraciət edərək demişdi: "Bəli, biz mürtəceyik, siz isə aydın ziyalılarsınız. Siz ziyalılar bizim 1400 il geriyə qayıtmağımızı istəmirsiniz. Azadlıq, hər şey üçün azadlıq, partiyalar üçün azadlıq istəyən, bütün azadlıqları arzulayan siz ziyalılar: gənclərimizi korlayacaq azadlıq, zalım üçün yol açacaq azadlıq, millətimizi tənəzzülə sürükləyəcək azadlıq (istəyirsiniz)."

İranlı ziyalılardan uzaqlaşmasının əksinə olaraq və "digər bütün islamçı hərəkatlardan tamamilə fərqli şəkildə", Xomeyni beynəlxalq inqilabı və Üçüncü Dünya həmrəyliyini mənimsəyərək, buna "müsəlman qardaşlığından daha çox önəm" vermişdi. Xomeyni tərəfdarlarının mediada nəzarəti ələ keçirməsindən onun vəfatına qədər olan müddətdə İran mediası "qeyri-müsəlman inqilabi hərəkatlara (Sandinistlərdən tutmuş Afrika Milli Konqresinə və İrlandiya Respublikaçı Ordusuna qədər) geniş yer ayırır, Əfqan mücahidləri kimi mühafizəkar hesab edilən islamçı hərəkatların rolunu isə kiçildirdi." Xomeyninin tərəfdarları və İrandakı hökumətyönlü media həmçinin onun irqçiliyə qarşı bir mübarizəçi olduğunu iddia edirlər, çünki Xomeyni Cənubi Afrikadakı aparteid rejiminin kəskin tənqidçisi idi. 1979-cu il İran İslam İnqilabından sonra aparteid əleyhinə fəal və Afrika Milli Konqresinin prezidenti Oliver Tambo, Xomeyniyə inqilabın uğuru münasibətilə təbrik məktubu göndərmişdi. Cənubi Afrikanın keçmiş prezidenti Nelson Mandela isə bir neçə dəfə Xomeyninin aparteid əleyhinə hərəkat üçün ilham mənbəyi olduğunu bildirmişdi. 1979-cu il girov böhranı zamanı Xomeyni orada işləyən bütün qadın və afroamerikalı personalın azad edilməsi barədə göstəriş vermişdi.

Xomeyninin İslam Respublikasının iqtisadiyyatına qoyduğu miras "müstəzəfin" (məzlumlar və ya məhrum edilmişlər üçün Quran termini) təbəqəsinə olan qayğı ifadələri ilə xarakterizə olunur, lakin bu, hər zaman onlara kömək edən nəticələrlə müşayiət olunmayıb. 1990-cı illər ərzində "müstəzəfin"lər və əlil müharibə veteranları, digər məsələlərlə yanaşı, gecəqondularının sökülməsinə və ərzaq qiymətlərinin artmasına etiraz edərək bir neçə dəfə iğtişaşlar törətmişlər. Xomeyninin iqtisadiyyat elminə olan etinasızlığının keçmiş prezident Mahmud Əhmədinejadın populist yenidən bölüşdürmə siyasətində "əks olunduğu" deyilir. İddia olunur ki, Əhmədinejad "iqtisadi ortodoksallığa (ənənəvi qaydalara) olan nifrətini bir şərəf nişanı kimi daşıyır" və onun rəhbərliyi dövründə ləng iqtisadi artım, artan inflyasiya və işsizlik müşahidə edilmişdir.

1963-cü ildə Xomeyni bir kitab yazaraq orada transgender fərdlər üçün korreksiyaedici cərrahiyyə əməliyyatına dair heç bir dini məhdudiyyətin olmadığını qeyd etmişdi. Həmin vaxt Xomeyni şah əleyhdarı bir inqilabçı idi və onun fətvaları transgender fərdlərlə bağlı hər hansı xüsusi siyasəti olmayan imperiya hökuməti üçün heç bir əhəmiyyət kəsb etmirdi. 1979-cu ildən sonra onun fətvası "milli siyasətin əsasını təşkil etdi" və bu, bəlkə də qismən "homoseksualların edamına icazə verən" cəza məcəlləsi ilə bağlı idi. 2005-ci ilin məlumatına görə, İran "bütün Avropa İttifaqı ilə müqayisədə yeddi dəfə daha çox cinsiyyət dəyişdirmə əməliyyatına icazə verir və onları qismən maliyyələşdirir".